हिजोआज ‘महिला हिंसा’ले व्यापकता पाएको छ । भारतको नयाँ दिल्लीमा सार्वजनिक सवारी साधनमा भएको ‘दामिनी’ माथिको सामुहिक बलत्कार, नेपालको त्रिभुवन विमानस्थलभित्र भएको युवतीमाथिको लुटपाट र बलत्कार, बारा जिल्लाकी बिन्दु ठाकुरको आगो लगाई गरिएको हत्या, आदि समाचारका हेडलाइनहरूमा आएका छन् । र यस्तै समाचारहरू थपिँदै छन् ।
करिब एक वर्ष अगाडि मैले तेजाब-हिंसाबाट उत्पिडित महिलाको बारेमा सानो ब्लगपोस्ट राखेको थिएँ । अहिले बलत्कार र हत्यासम्बन्धी घटनाहरू बढी चर्चामा आएका छन् । के महिला-हिंसा केही समय यता बढेका नै हुन् त ?
हिंसाको संख्या बढेकै हुन् या हैनन्, त्यो त सम्बन्धित संस्थाहरूका तथ्यांकले देखाउलान् । तर यो चाहिँ जरूर हो कि – मेडिया र विशेष गरी सामाजिक सञ्जालको व्यापक बिस्तार (प्रयोग)ले गर्दा यस्ता मुद्धाले प्राथमिकता र आवाज भने पाएका छन् । पहिले-पहिले यस्ता समाचारहरू मेडिया हाउसहरूको control मा हुन्थ्यो । ‘महत्त्व’का राजनैतिक घटनाका बिचमा ‘महिला-हिंसा’ले कम प्राथमिकता पाउँथे । र, त्यो बेलाका घटनाहरू घट्थे र टर्थे (बिर्सिइन्थे) । त्यो पर्खाल बिस्तार ढल्दै छ र ‘साधारणत’ बाहिरन नआउने/नल्याइएने गरेका यस्ता मुद्दाहरू बाहिर निस्कँदै गरेका छन् ।
राजनैतिक उथल—पुथलका बिचमा समानता र समावेसीताका नाराहरू खुब चले । जातिका कुरा, धर्मका कुरा, वर्गका कुराले पर्याप्त ठाउँ पाए । महिला सहभागिताको बारेमा पनि कम बहस भएनन् । तर ती सबै राजनैतिक कुर्चीको वरिपरिका विषयलाई लिएर बहस भए । basic लेभलका कुराहरूमा बहस भएनन् । र यो कुरा अहिले (सामाजिक सञ्जाल र मेडियाको सहयोगले) बाहिर आउन थालेका छन् ।
हाम्रो समाज पितृसत्तात्मकताले कुहिएको छ । ऐतिहासिक र सांस्कृति रूपमा भोग्नु परेको विभेदहरूलाई यो पोस्टमा चर्चा नगरौँ । त्यसका बारेमा अनेक ग्रन्थहरू छन् । तर, हामी आफ्नै वरपर पनि देख्न सक्छौँ — घरमा, स्कूलमा, कलेजमा, र काममा हरेक ठाउँमा — स्त्रीहरू सानैदेखि महिलाहरूले सधैँ अघोषित मानसिक यातना भोगिरहेका हुन्छन् । झन सार्वजनिक स्थान, भिडभाड, र सवारी साधनहरूमा त उनीहरू पुरूषहरूको तल्लो स्तरका व्यवहारबाट पिल्सिएका हुन्छन् ।
अहिले चर्चामा आएका केसमा त अभियुक्तहरूले उचित (?) सजाय पाउलान् नै । अभियुक्तहरू ‘सोर्स-फोर्स’को ‘सदुपयोग’ गर्न खोज्लान्, पीडित र बाँकी समाजले त्यसो नहुन दबाब देलान् । हामीले उत्तर दिनुपर्ने प्रश्न त यो छ कि भविष्यमा महिलाबिरूद्धका हिंसा घटाउन के गर्ने ?
पहिलो त, कानूनको राज्य हुन पर्यो । संबिधानै नभएको देश कसरी कानूनी राज्य हुन सक्छ ? अर्को प्रश्न आउला । तर ‘महिला-हिंसा’को मुद्दा राजनैतिक विषयभन्दा अलग छ र कुनै पनि राजनैतिक दलका मुद्धाहरूसँग बाझिँदैनन् पनि । देशको यो तरल अवस्थाका बाबजुद न्याय सुनिश्चित गर्नको निमित्त प्रहरी र नागरिकको बिचमा समन्वय गर्नु सिवाय बिकल्प छैन । ‘कानूनी राज्य’ नआएसम्म सचेत समूहले पीडितको तर्फबाट दबाब दिइरहनु जरूरी छ । त्यसैले OccupyBaluwatar जस्ता movement हरूको महत्व छ ।
दोश्रो, र त्योभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा हो – घर र पाठशालामा बच्चाहरू (र बिशेष गरी केटाहरू) लाई नैतिक शिक्षा र आत्म-अनुशासन सिकाउने । मलाई लाग्छ नेपाल पछाडि पर्नुको सबभन्दा मूख्य कारण नै अनुशासनहिनता (जुनकुनै क्षेत्रमा पनि) हो । बिदेशमा पराईको निर्देशन पाउँदा चुँ-सम्म नगरी फटाफट काम गर्नेहरू नेपाल फर्कँदा चुरी-फूरी देखाउँछन् । घरभित्र बाघ बनेर बस्ने हाम्रो मानसिकतालाई परिवर्तन नल्याएसम्म समाजका कथिक ‘कमजोर’ वर्ग (महिला, minority, र गरीब) माथिको शोषण कम हुने सम्भावना छैन ।
केही सम्बन्धित समाचार
- हिंस्रक राज्य – हिमाल खबरपत्रिका
- Charred body of girl recovered in Bara – Kantipur
- An ‘inexplicable’ moment – Kantipur
- Delhi gang-rape: in India, anger is overtaking fear – The Guardian
- India gang rape: New Year celebrations scaled back – BBC
- फेरि युवतीमाथि सामुहिक वलात्कार – नागरिक
- Man admits to killing wife for refusing sex – Kantipur
- Inebriated man pokes wife with glowing fire – Kantipur
- Misogyny in India: We are all guilty – CNN
- महिला हिंसाविरोधि प्रदर्शन जारी – हिमालखबर
नयाँ वर्ष २०१३ शुरु भैसकेको छ । अन्य वर्षहरू झैँ २०१२ पनि हामी नेपालीहरूको लागि धेरै अर्थमा निरर्थक रह्यो । यो वर्षमा भने महिलाबिरूद्धको हिंसा नियन्त्रण जस्तो पवित्र (र आधारभूत) मुद्दामा केही फड्को मार्न सकियोस् – शुभकामना छ । सचेत वर्गमा अपील छ – आफ्नो ठाउँबाट सहयोग र हातेमालो गरौँ ।
जनवरी १, २०१३