अश्वमेध यज्ञका घोडाहरू भाग (क) – युद्धविरूद्धको युद्ध र अश्वमेध यज्ञका घोडाहरू
साहित्यकार दुबसु (दुर्गाबहादुर सुवेदी) क्षेत्रीको साझा पुरस्कार प्राप्त कविता-संग्रह अश्वमेध यज्ञका घोडाहरू हातमा छ । लेखक २००७ देखि २०११सम्म जापान अवस्थित नेपाली दूतावासको उप-नियोगप्रमूख थिए । त्यस बेला प्रतक्ष्य रुपमा लेखक र पुस्तकको बारेमा बुझ्ने मौका मिलेको थियो । हुन त यो पुस्तक लेखक स्वयंबाट पाउने योजना थियो । तर एक-अर्काको कार्यव्यस्तताले गर्दा त्यो सफल हुन सकेन । पढ्ने मौका मिलाइदिनुभयो मित्र आलोक चालिसेले ।
नढाँटिकन भन्नु पर्दा – अन्य विधाको तुलनामा कविताहरू म त्यति बुज्छु जस्तो लाग्दैन, एक-दुई मिनेटमे लेखिने ‘सतही’ कविताबाहेक । तर ‘अश्वमेध यज्ञका घोडाहरू’ भने जापानको साहित्यिक सर्कलमा नजिकैबाट हेरिएको कृति भएकोले पढ्ने ईच्छा जागेर आयो ।
‘अश्वमेध यज्ञका घोडाहरू’ पुस्तकलाई (क)देखि (ट) भागसम्म बिभाजित गरिएको छ र प्रत्येक भागमा उप-कविताहरू समावेश गरिएको छ । भर्खर भाग-(क) मात्र पढिभ्याएकोले आज यस भागको समीक्षा प्रस्तुत गर्दैछु ।
यस भागमा तेस्रो आँखा १-४, चौथो आँखा १-४, र ‘युद्धविरुद्ध उभिएका अश्वमेध यज्ञका घोडाहरू’ गरेर नौ कविताहरू समाविष्ट छन् । यस भागका कविताहरूमा मानव इतिहास र संस्कारमाथिको व्यंग्य र खिन्नताले भरिपूर्ण छ । कविले धर्म, जाति, र देशको नाममा गरिएका हरेक किसिमका युद्ध र दमनहरूमाथि प्रहार गरेका छन् । इतिहासले नायक र खलनायक भनेर छुट्याएका हरेक पात्रहरू यी प्रहारका शिकार बनेका छन् – राम, कृष्ण, युधिष्ठिर, दूर्योधनदेखि हिटलर अनि आधुनिक युगका शासकहरू । एउटा उदाहरण:
धर्तीमा कुरुक्षेत्र नै कुरुक्षेत्र छ अचेल
धर्तीमा कुरुक्षेत्र छ अचेल
द्रौपदीहरूको नितम्ब बढिरहेको छ
दुर्योधनहरूको दम्भ बढिरहेको छ
शकुनिहरू पासा फालिरहेछन्
दु:शासनहरू शासन गरिरहेछन्
नपुंसक भीष्मपितामह
माया पाण्डवलाई गर्दै प्रहार पाण्डवलाई गरिरहेछ
धर्ती फेरि कुरुक्षेत्र भइरहेछ
कृष्णको आफ्नै योजना छ,
आफ्नै महत्त्वकांक्षा छ
(चौथो आँखा-२, उपकविता-३ : कुरुक्षेत्र धर्ती)
कवितालाई एक शब्दमा भन्नुपर्दा मानवताको बारेमा छ । शासकहरूका आफ्ना महत्वकांक्षा पूरा गर्न सर्व-साधारणहरूलाई आफू खूसी प्रयोग गरे र कालन्तरमा तिनै सर्वसाधारणलाई उपेक्षा र बेवास्ता गरे । ती सर्वसाधारणलाई प्रतिकात्मक रुमा अश्वमेध यज्ञका घोडाहरूको संज्ञा दिइएको छ ।
कविताहरूको विशेषता हो – संगठन । हरेक अंशहरू पद्यात्मक लाग्छन् । कवि दुबसु क्षेत्रीका शब्दहरूमा अनुशासन र प्रयोग भेटिन्छ भने भावनामा स्वच्छन्दता । प्रत्येक लाइन बडो कलात्मक र सरस छन् – भावनात्मक रुपमा र सांगठनिक रुप दुवैमा । Alliteration हरूको प्रयोग निकै बिचार गरी प्रयोग गरिएको छ । उदाहरणको लागि :
मान्छेबाट बगेर रगत
नदी र सागरहरू रक्ताम्य भएका छन्
ह्वाङ्हो, ह्युली, हड्सन, टाइग्रिस, टेम्स, डन र डेन्युबहरू
कर्नाली, काबेरी, कङ्गो, नाइल, नाइजर, परिना र पोटोम्याकहरू
सबै सबै राताम्य छन्
(चौथो आँखा -२, उपकविता-१: रगतको गङ्गोत्री)
अनि कविताहरूमा शब्द संयोजन बेजोड छ । शब्द-शब्दसँग खेलेर, ओल्टाइ-पल्टाइ पारेर कविताहरू थप मिठासिलो भएका छन् । जस्तै :
अचेल बुद्धमा युद्ध छ
युद्धमा बुद्ध छ
मान्छेमा अझै खाण्डवदाह छ
खाण्डवदाहमा मान्छे छ
मान्छेमा महाभारत छ
महाभारतमा मान्छे छ
मान्छे युद्धमा छ अझै
मान्छेमा युद्ध छ
युद्धमा मान्छे छ ।
(चौथो आँखा-१, उपकविता-२: युद्ध)
अर्को कुरा, नेपाली लेख र लेखकहरूमा दुर्लभै पाइने विशेषता मान्नुपर्छ – कविताहरूमा विश्व ईतिहासका बिभिन्न घटनाक्रम र पात्रहरूको चित्रण छ । यस अर्थमा पनि पाठकहरूको लागि ज्ञानवर्धक मान्नुपर्छ यो कवितासंग्रह ।
ठाउँ-ठाउँमा शासकवर्ग र तिनका चम्चाहरूलाई निकै खोइलो खनेका छन् । कतै घोडा, कतै कुकुर, कतै बिरालो, कतै स्याल, आदिलाई प्रतिकात्मक रुपमा राखेर चरम तहसम्म व्यंग्य गरेका छन् । उदाहरणको लागि केही पंक्ति :
अन्त्यतिर कविले २१औँ शताब्दीको मानवले शान्ति चाहेको र त्यसको लागि मानवतामा विश्वास गर्ने योद्धाहरूको आवश्यक भएको भन्दै सकारात्मक सन्देशले यस भागको अन्त्य गरेका छन् । एक अंश :
एक्काइसौँ शताब्दीको मान्छे अश्वमेध यज्ञको घोडा बन्नुको विरुद्धमा उभिएको छ
एक्काइसौँ शताब्दीको मान्छे शान्तिको पक्षमा उभिएको छ
मान्छे अब आफैँतिर फर्केको छ
मान्छे अब मान्छेतिर फर्केको छ
मन्दिर छोडेर, मस्जिद छोडेर
गुम्बा छोडेर, चर्च छोडेर
मान्छे अब आफ्नै घरतिर फर्केको छ
(युद्धविरुद्ध उभिएका अश्वमेध यज्ञका घोडाहरू, उपसंहार)
कवितासंग्रह वास्तविक अर्थमा नेपाली साहित्यिक फाँटको उत्कृष्ट कृति हो भन्नुमा दुई मत नहोला । मौका मिलेछ भने अन्य भागका बारेमा पनि लेख्तै गरौँला । अहिलेलाई जदौ !
सम्बन्धित विषयका अन्य लेखहरू
२०६७ को साझा पुरस्कार दुबसु क्षेत्रीलाई – मझेरी डट कम
कवितामा दर्शन: अश्वमेध यज्ञका घोडाहरू – रमण घिमिरे, नेपाल साप्ताहिक
All the trouble starts because of Boris the Animal, who flees from prison and goes back to the past — July 16, 1969 — to kill the young Agent K. It is due to K’s bullet that he has lost his left arm and has eventually ended up in the jail. This vindictive creature has more than K’s life to destroy, the other being the Earth itself.