अश्वमेध यज्ञका घोडाहरू भाग (क) – युद्धविरूद्धको युद्ध र अश्वमेध यज्ञका घोडाहरू
साहित्यकार दुबसु (दुर्गाबहादुर सुवेदी) क्षेत्रीको साझा पुरस्कार प्राप्त कविता-संग्रह अश्वमेध यज्ञका घोडाहरू हातमा छ । लेखक २००७ देखि २०११सम्म जापान अवस्थित नेपाली दूतावासको उप-नियोगप्रमूख थिए । त्यस बेला प्रतक्ष्य रुपमा लेखक र पुस्तकको बारेमा बुझ्ने मौका मिलेको थियो । हुन त यो पुस्तक लेखक स्वयंबाट पाउने योजना थियो । तर एक-अर्काको कार्यव्यस्तताले गर्दा त्यो सफल हुन सकेन । पढ्ने मौका मिलाइदिनुभयो मित्र आलोक चालिसेले ।
नढाँटिकन भन्नु पर्दा – अन्य विधाको तुलनामा कविताहरू म त्यति बुज्छु जस्तो लाग्दैन, एक-दुई मिनेटमे लेखिने ‘सतही’ कविताबाहेक । तर ‘अश्वमेध यज्ञका घोडाहरू’ भने जापानको साहित्यिक सर्कलमा नजिकैबाट हेरिएको कृति भएकोले पढ्ने ईच्छा जागेर आयो ।
‘अश्वमेध यज्ञका घोडाहरू’ पुस्तकलाई (क)देखि (ट) भागसम्म बिभाजित गरिएको छ र प्रत्येक भागमा उप-कविताहरू समावेश गरिएको छ । भर्खर भाग-(क) मात्र पढिभ्याएकोले आज यस भागको समीक्षा प्रस्तुत गर्दैछु ।
यस भागमा तेस्रो आँखा १-४, चौथो आँखा १-४, र ‘युद्धविरुद्ध उभिएका अश्वमेध यज्ञका घोडाहरू’ गरेर नौ कविताहरू समाविष्ट छन् । यस भागका कविताहरूमा मानव इतिहास र संस्कारमाथिको व्यंग्य र खिन्नताले भरिपूर्ण छ । कविले धर्म, जाति, र देशको नाममा गरिएका हरेक किसिमका युद्ध र दमनहरूमाथि प्रहार गरेका छन् । इतिहासले नायक र खलनायक भनेर छुट्याएका हरेक पात्रहरू यी प्रहारका शिकार बनेका छन् – राम, कृष्ण, युधिष्ठिर, दूर्योधनदेखि हिटलर अनि आधुनिक युगका शासकहरू । एउटा उदाहरण:
धर्तीमा कुरुक्षेत्र नै कुरुक्षेत्र छ अचेल
धर्तीमा कुरुक्षेत्र छ अचेल
द्रौपदीहरूको नितम्ब बढिरहेको छ
दुर्योधनहरूको दम्भ बढिरहेको छ
शकुनिहरू पासा फालिरहेछन्
दु:शासनहरू शासन गरिरहेछन्
नपुंसक भीष्मपितामह
माया पाण्डवलाई गर्दै प्रहार पाण्डवलाई गरिरहेछ
धर्ती फेरि कुरुक्षेत्र भइरहेछ
कृष्णको आफ्नै योजना छ,
आफ्नै महत्त्वकांक्षा छ
(चौथो आँखा-२, उपकविता-३ : कुरुक्षेत्र धर्ती)
कवितालाई एक शब्दमा भन्नुपर्दा मानवताको बारेमा छ । शासकहरूका आफ्ना महत्वकांक्षा पूरा गर्न सर्व-साधारणहरूलाई आफू खूसी प्रयोग गरे र कालन्तरमा तिनै सर्वसाधारणलाई उपेक्षा र बेवास्ता गरे । ती सर्वसाधारणलाई प्रतिकात्मक रुमा अश्वमेध यज्ञका घोडाहरूको संज्ञा दिइएको छ ।
कविताहरूको विशेषता हो – संगठन । हरेक अंशहरू पद्यात्मक लाग्छन् । कवि दुबसु क्षेत्रीका शब्दहरूमा अनुशासन र प्रयोग भेटिन्छ भने भावनामा स्वच्छन्दता । प्रत्येक लाइन बडो कलात्मक र सरस छन् – भावनात्मक रुपमा र सांगठनिक रुप दुवैमा । Alliteration हरूको प्रयोग निकै बिचार गरी प्रयोग गरिएको छ । उदाहरणको लागि :
मान्छेबाट बगेर रगत
नदी र सागरहरू रक्ताम्य भएका छन्
ह्वाङ्हो, ह्युली, हड्सन, टाइग्रिस, टेम्स, डन र डेन्युबहरू
कर्नाली, काबेरी, कङ्गो, नाइल, नाइजर, परिना र पोटोम्याकहरू
सबै सबै राताम्य छन्
(चौथो आँखा -२, उपकविता-१: रगतको गङ्गोत्री)
अनि कविताहरूमा शब्द संयोजन बेजोड छ । शब्द-शब्दसँग खेलेर, ओल्टाइ-पल्टाइ पारेर कविताहरू थप मिठासिलो भएका छन् । जस्तै :
अचेल बुद्धमा युद्ध छ
युद्धमा बुद्ध छ
मान्छेमा अझै खाण्डवदाह छ
खाण्डवदाहमा मान्छे छ
मान्छेमा महाभारत छ
महाभारतमा मान्छे छ
मान्छे युद्धमा छ अझै
मान्छेमा युद्ध छ
युद्धमा मान्छे छ ।
(चौथो आँखा-१, उपकविता-२: युद्ध)
अर्को कुरा, नेपाली लेख र लेखकहरूमा दुर्लभै पाइने विशेषता मान्नुपर्छ – कविताहरूमा विश्व ईतिहासका बिभिन्न घटनाक्रम र पात्रहरूको चित्रण छ । यस अर्थमा पनि पाठकहरूको लागि ज्ञानवर्धक मान्नुपर्छ यो कवितासंग्रह ।
ठाउँ-ठाउँमा शासकवर्ग र तिनका चम्चाहरूलाई निकै खोइलो खनेका छन् । कतै घोडा, कतै कुकुर, कतै बिरालो, कतै स्याल, आदिलाई प्रतिकात्मक रुपमा राखेर चरम तहसम्म व्यंग्य गरेका छन् । उदाहरणको लागि केही पंक्ति :
अन्त्यतिर कविले २१औँ शताब्दीको मानवले शान्ति चाहेको र त्यसको लागि मानवतामा विश्वास गर्ने योद्धाहरूको आवश्यक भएको भन्दै सकारात्मक सन्देशले यस भागको अन्त्य गरेका छन् । एक अंश :
एक्काइसौँ शताब्दीको मान्छे अश्वमेध यज्ञको घोडा बन्नुको विरुद्धमा उभिएको छ
एक्काइसौँ शताब्दीको मान्छे शान्तिको पक्षमा उभिएको छ
मान्छे अब आफैँतिर फर्केको छ
मान्छे अब मान्छेतिर फर्केको छ
मन्दिर छोडेर, मस्जिद छोडेर
गुम्बा छोडेर, चर्च छोडेर
मान्छे अब आफ्नै घरतिर फर्केको छ
(युद्धविरुद्ध उभिएका अश्वमेध यज्ञका घोडाहरू, उपसंहार)
कवितासंग्रह वास्तविक अर्थमा नेपाली साहित्यिक फाँटको उत्कृष्ट कृति हो भन्नुमा दुई मत नहोला । मौका मिलेछ भने अन्य भागका बारेमा पनि लेख्तै गरौँला । अहिलेलाई जदौ !
सम्बन्धित विषयका अन्य लेखहरू
२०६७ को साझा पुरस्कार दुबसु क्षेत्रीलाई – मझेरी डट कम
कवितामा दर्शन: अश्वमेध यज्ञका घोडाहरू – रमण घिमिरे, नेपाल साप्ताहिक