जापानको लागि अहिले सबभन्दा टाउको दुखाईको विषय बनेको छ – सीमाविवाद । यो कतातिर जाँदैछ र नेपालले के शिक्षा लिन सक्छ, छलफल गरौँ ।
जापान – टापूहरूको देश । वरिपरिका तीनै वटा राष्ट्र – रूस, दक्षिण कोरिया, र चीनसँग बिभिन्न टापुहरूको विषयलाई लिएर लामो समयदेखि विवाद पर्दै आएको छ । पछिल्लो समयमा विशेष गरी चीन र कोरियासँगको झगडाले चर्को रूप लिएको छ ।
माटोको मूल्य अमूल्य । चीनियाँ, कोरियाली, र जापानीहरू अधिक राष्ट्रप्रेमी देखिन्छन् । त्यसैले यो सीमाविवाद अँझै चर्किने सम्भावना देखिन्छ । विवादित टापुहरू आर्थिक रूपले महत्त्वपूर्ण सम्भावना बोकेका कारणले पनि सबै मुलुक आफ्नो पोजिसनमा अडिग छन् ।
रूस
रूससँगको सीमाविवाद दोश्रो विश्वयुद्धजति नै पुरानो हो । जापानको उत्तरी टापु होक्काइडोभन्दा अँझै उत्तरतर्फका टापुहरूमा रूसले आफ्नो नियत्रणमा लिएको छ । यद्यपि जापानले आफ्नो दावी अँझै छोडेको छैन । केही वर्ष अगाडि मात्रै जापानी माझीहरूलाई रूसले नियन्त्रणमा लिँदा एक जनाको ज्यान गएको थियो । गत महिना मात्र रूसी प्रधानमन्त्री मेडभेडले यो टापुको भ्रमण गरी आफ्नो नियन्त्रणको सन्देश दिए । यो टापु रूसको लागि प्रसान्त महासागरमा निस्कने महत्त्वपूर्ण नाका भएकोले रूसले आफ्नो दावी छोड्ने सम्भावना देखिँदैन ।
दक्षिण कोरिया
जापानी भाषामा ताकेसिमा र कोरियालीमा दोकुतो नामको टापु अर्को विवादित टापु हो । यो टापुलाई कोरियालीहरूले लामो समयदेखि हक हालिरहेको छ । जापानीहरू फेब्रुअरी २२ तारिखलाई ताकेसिमा-दिवसको रूपमा लिने गर्छन् । यो टापु कोरियाली नियन्त्रणमा छ भने पनि हुन्छन् । गत महिना कोरियाली राष्ट्रपति ली म्युन-बाकले यस टापुमा पुगेर ‘कोरिया’ शब्दलाई सुम्सुम्याएका दृष्यहरूले निकै चर्चा पाए । कतिले यसलाई राष्ट्रपतिको पुन-निर्वाचनको लागि लिइएको पब्लिसिटी स्टन्टको रूपमा हेरेका छन् । तर कोरियालीहरू राष्ट्रवादी विषयलाई यति उच्चस्तरमा प्राथमिकता दिएकोमा उनको समर्थनमा देखिन्छन् – उनकै चाहना बमोजिम । अनि जापानी प्रधानमन्त्रीले कोरियाली राष्ट्रपतिलाई पठाएको ‘बिरोध पत्र’लाई कोरियाले अस्वीकार गरेर फिर्ता गरेको, अनि त्यसलाई जापानले फिर्ता लिन नमानेको अचम्मको समाचारहरू पनि देख्न पाइयो । त्यसपछि कोरियाली केटाहरू उक्त टापुसम्म पौडेर जाने, टापुभित्र बास्केटबल म्याच गरेको, आदि दृष्य पनि देखिन आएका छन् । लन्डन ओलम्पिकमा कोरियाली फुटबल खेलाडीले ‘ताकेसिमा हाम्रो हो’ भन्ने प्लेकार्ड लिएकोले पुरस्कार वितरण समारोहबाट बञ्चित भएको पनि देखियो ।
चीन
रूस र कोरियालीहरूसँगको विवाद र चीनसँगको बिबादमा के फरक छ भने, यहाँ मात्र जापानको नियन्त्रण देखिन्छ । जापानसँग बिबादित सेन्काकु-टापुहरूमा केही वर्ष यतादेखि चीनको दावी चर्किँदै आएको छ । यी टापुहरू वरिपरि प्राकृतिक ग्याँसहरू भएको प्रमाणहरू भेटिएका छन् । त्यसमाथि पनि प्रसान्त महासागरको ‘गेट’को रूपमा भौगोलिक रूपमा भूमिका खेल्न सक्ने भएर यी टापुको आर्थिक महत्त्व झनै बढेको छ । पोहोर चीनिया डुङ्गाहरू सिधै जापानीको कोस्टगार्ड डुङ्गासँग ठोक्किएको तस्वीर युटुबमा सार्वजनिक हुँदा निकै चर्चा पायो । गत महिना हङ्कङ्बाट माछा मार्नेहरू जहाजमा सेन्काकु-टापुमा प्रवेश गर्न खोज्दा जापानी कोस्टगार्डले नियन्त्रणमा लिई डिपोर्ट गरे । त्यसको विरुद्ध चीनमा व्यापक विरोध भयो । जापानी कम्पनीहरूमाथि ढुङ्गामुढा भए । जापानी कुटनीतिज्ञको गाडीमाथि आक्रमण भयो । यता जापानको राजधानी टोकियो प्रिफेक्चरका मेयर सिन्तारो इसिहाराले सेन्काकु-टापुलाई सरकारसँग २ अरब येनमा खरिद गर्ने योजना सार्वजनिक गरे । यो कदमलाई जापानमा निकै सकारात्मक रूपमा हेरिएको छ । इसिहारा आफैँमा प्रचुर राष्ट्रवादी (नेस्नलिस्ट)को रुपमा चिनिन्छन् ।
अमेरिकाको ‘असंलग्न नीति’
यी विवादित टापुहरूसम्बन्धमा कुनै न कुनै रूपमा ऐतिहासिक (र अहिले पनि) रूपमा महत्त्वपूर्ण भूमिका रहे पनि यी सबै विवादबिच अमेरिका भने केही प्रतिकृया दिन चाहिरहेको छैन । जापान र दक्षिण कोरिया उसको लागि महत्वपूर्ण ‘मित्र’हरू हुन् । चीन पनि उसको सबभन्दा ठुलो व्यापारिक मित्र हो । ऊ यी देशहरूले वार्ताद्वारा समस्या समाधान भएको देख्न चाहन्छ । र, त्यसको सम्भावना न्यून देखिन्छ ।
नेपालको लागि शिक्षा
चीनियाहरूको सीमाविवाद नहुने छिमेकी राष्ट्र नै कुनै पो होला र ? बीपीको पालासम्म पुरै नेपालको रहेको सगरमाथा, महेन्द्रको पालामा आधा चीनको भइसकेको अवस्था छ । पूर्वी एशिया र जापानमा सगरमाथालाई चीनको ‘छोमोलोङ्मा’ भनेर चिन्नेहरू धेरै छन् ।चीनको बढ्दो आर्थिक शक्ति र बिकराल स्वरूपसँग नेपाल सजग हुने अवस्था आइसकेको छ । अहिले हामी नेपाललीलाई चीनिया सीमा मिलाउने सायद अन्तिम मौका छ । कुनै दिन यस्तो देख्न नपरोस् जब सगरमाथा चढ्न चीनिया भिसाको आवस्यक पर्नेछ । उत्तरी भेगको सीमामा नेपाली बस्तीहरू र सीमाबलहरू तैनाथ नगरे वर्षै पिच्छे एउटा-एउटा डाँडो गरी नेपाल मिचिँदै नजाला भन्न सकिन्न । झन अहिलेको तरल राजनैतिक अवस्था अँझै चल्ने र र ‘सस्ता’ अनि नैतिकहीन नेताहरूमा राज्यको चाबी पनि बसिरहने हो भने माथि उल्लेख गरेको अवस्था नआउला भन्न सकिन्न ।
Related
Japan’s Territorial Disputes – by John Sylvester
Soviet–Japanese border conflicts
Liancourt Rocks (Takeshima)
Senkaku Islands dispute