A video of my neice Atithi. I took it during my last visit to Nepal.
अश्वमेध यज्ञका घोडाहरू : ख)
अश्वमेध यज्ञका घोडाहरूको देश्रो भाग : ख) समयविरुद्धको युद्ध र अश्वमेध यज्ञका घोडाहरू पढिभ्याएँ ।
पहिलो भागभन्दा यो भाग अलि खारिएको र पाठकको लागि अलि सहज जस्तो लाग्यो । पहिलो भागमा कविताको बनोट र विषयबस्तु एक तमासले बगिरहँदा बिचबिचमा पट्यार लाग्ने स्थिति आएको थियो भने यो भागमा केही हदसम्म त्यो निकै कम छ । यहाँ कविले बिभिन्न कोणबाट समय, मानवता, र समाजमाथिका भावनाहरू व्यक्त गरेका छन्, जुन म तल संक्षेपमा उल्लेख गर्नेछु ।
कवि दुबसुले शुरुमै ‘समयलाई एउटा पत्र’ कवितामा मानवजाति अहिलेसम्मको असमान इतिहासमाथि व्यंग्य प्रहार गरी, त्यसको विरुद्ध आफू (२१औँ शताब्दीको मान्छे) उर्लेको घोषणा गरेका छन् ।
…
एकलव्यका इच्छाहरू यहाँ सधैँ
खण्डित भएका छन्
द्रोणाचार्यहरू सधैँ सत्ताका छेउमा
उभिइरहेका छन्
…
इतिहास अब एक पटक फेरि च्यातिनुपर्छ
मेटिनुपर्छ र फेरि लेखिनुपर्छ
….
इतिहास ! सावधान !
समय ! सावधान !
….
दुबसु विद्रोह भएर आउँदैछ
….
दुबसु आँधी भएर आउँदैछ ।
(समयलाई एउटा पत्र)
यस भागको बाँकी पृष्ठहरू यिनै असमानताहरूको चिरोफरले भरिएका छन् । भन्नुपर्दा यस भागका प्राय जसा: पंक्तिहरू मानव समाज र इतिहासको नकारात्मक पक्षहरू देखाउँदैमा बितेका छन् । बिच-बिचमा र उपसंहारमा भविष्यतिरको आशा र अनुभूतिहरू प्रकट गरिएको छ, जसलाई सकारात्मक रुपमा लिनुपर्छ ।
आस्था र मानवता
यस भागमा मैले कविका यी हरफबाट निकै आशा गरेँ ।
हामीले आफ्नो घरमा टुकी नबाली
ईश्वरका पाउमा दियो कहिल्यै जलाएनौँ
त्यसैले सृष्टिको आरम्भमा,
ईश्वर होइन
हामी आएका हौँ
ईश्वरले हामीलाई होइन
हामीले ईश्वरलाई बनाएका हौँ
जब हामीले आ-आफ्नो घर बनायौँ
त्यसपछि ईश्वरका लागि
तिमीले मन्दिर बनायौ
मैले मस्जिद बनाएँ
उसले गुम्बा बनायो
अर्कोले गिर्जाघर बनायो
… (दुबसु क्षेत्रीसँग)
यी हरफ पढ्नासाथ मैले आशा गरेको थिएँ, नास्तिकताको । मैले थाहा पाएसम्म ईश्वरको अस्तित्वलाई पूर्ण रुपमा नकारेर उर्लिएको नेपाली स्थापित लेखक कोही छैन । यस मानेमा नेपाली पाठकहरूको नास्तिक धारको प्रतिनिधित्व दुबसुले गर्न सक्थे । हुन त यो कवितासंग्रहले ईश्वरको अस्तित्वलाई बढाउन खोजेको नभई मानवता र समानताको पक्षमा वकालत गरेको पाइन्छ । तैपनि, नास्तिकताको एउटा स्पष्ट धारको शुरुवात यो पुस्तकले गर्न सक्थ्यो । अनि, यस भागमा कविले अस्वभाविक रुपमा रोबोटलाई कवितामा ल्याएर र उसलाई मान्छेको शत्रुको रुपमा विम्वित गरेर विज्ञानप्रेमीहरूलाई र युवापिढीलाई निराश पारेका छन् ।
एक्काइसौँ शताब्दीका गीत र महाभारतका पात्रहरू
लामा कविताहरू एक्काइसौँ शताब्दीका गीत -१ र २ ले यो भागको प्रतिनिधित्व गरेका छन् । पहिलो गीतमा उनीले बितेको शताब्दीको अमानवतालाई छोडेर २१ औं शताब्दीको समयसापेक्ष समाज बनाउने सन्देश दिन खोजेका छन् । तर समकालीन लेखक-कविहरूलाई एकपछि अर्को परिचय गराएका छन् । तर पढ्दै गएपछि केही हदसम्म पट्ट्यार पनि लाग्छन् । दोश्रो गीतमा महाभारतका पात्रहरू – धृतराष्ट्र, पाण्डु, दुर्योधन, कृष्ण, व्यास, कुन्ती, गान्धारी, दुशासन, आदि महाभारतका सशक्त पात्रहरूलाई प्रतिकात्मक रूपमा उभ्याएर मानव समाजका लोभ, चाकडी, चतुरता, आदिमाथि प्रकाश पारेका छन् । यो कविको खुबी मान्नुपर्छ कि उनले महाभारतकै पात्रहरू नै रोजेका छन्, किनभने महाभारत नै एक मात्र त्यस्तो ग्रन्थ छ जहाँ मानवचरित्रका हरेक पक्षहरू देखाउन सकिन्छ । तर एक्कासि जिसस र जुडासको प्रवेशले प्रसंग अलि अस्वभाविक बनेको छ । कविताका उही टुक्राहरू हरेक पात्रहरूको परिचयसँगै दोहोर्याई-तेहर्याई पढ्नु पर्दा हरफहरू कलात्मक हुनुको सट्टा पाठकलाई पट्यार लाग्न सक्छ ।
छिरफुट कविताहरू
यस भागका छिरफुट कविताहरू नै ती अंश हुन् जहाँ कवि दुबसु सबभन्दा दह्रो र सशक्त भएर निस्किएका छन् । यी कविताहरूमा कवि पुस्तकको मूख्य विषयवस्तुबाट केही दूरी राखेर बहकिन पाएका छन् । माथि भनिए झैँ, ‘समयलाई एउटा पत्र’मा कवि ईतिहास र समयप्रति बिद्रोही भएर निस्केको घोषणा गर्छन् । त्यसपछिका ‘अग्नि-स्नान’, ‘सूर्य-स्नान’, र ‘मन-स्नान’मा असमान ईतिहासको बिरुद्धको यात्राको पूर्वाभ्यास वा तैयारी गरेको भाव प्रकट छ । ‘आँखालाई गीतको मीठो भाखा’ले कुनै पात्र (जहाँसम्म त्यो पात्र कवि स्वयं हुनुपर्छ)को व्यक्तिगत जीवनको सुस्केराहरू छन् । अनि आफ्नो युवावस्थाको सपना र अहिलेको यथार्थको चित्रण छ । र, त्यो सपना र यथार्थबिचको फरकप्रतिको असन्तुष्टि र गुनासाहरू छन्, जुन निकै हदसम्म मार्मिक छन् । ‘दुबसु क्षेत्रीसँग’मा माथि उल्लेख गरेझैँ धर्म-धर्म र मान्छे-मान्छे बिचको भित्ताहरू र पर्खालहरूको चित्रण गरिएको छ । यस कवितामा धर्मको र रोबोटको बिरुद्धमा, र मानवताको पक्षधारमा वकालत गरिएको छ । समग्रमा भन्नुपर्दा कविको खास अन्तरात्माको सन्देश यी कविताहरूमा पाइन्छ ।
उपसंहार
यो उप-भाग समयविरुद्ध उभिएका अश्वमेध यज्ञका घोडाहरू निकै सशक्त छ, यो मानेमा कि, यो मात्र एकदम सकारात्मक पक्षहरू चित्रण गरिएको पद्यांशा हो । समस्याहरू मात्र नभई समाधानका कुराहरू पढ्न पाइन्छ । उपकविता ‘कालो समय’ र ‘कालो ईतिहास’ त छन् नै, तर त्यससँगै छ उपकविता ‘भविष्यतिर’ र ‘उपसंहार’ जहाँ यस्ता सकारात्मक सन्देशहरू पाइन्छ ।
एक्काइसौँ शताब्दीको मान्छे
रातो नदीमा नुहाउन चाहँदैन
रगतमा पौडी खेल्न चाहँदैन
एक्काइसौँ शताब्दीको मान्छे
कालो नदीमा पस्न चाहँदैन
फोहरमा डुब्न चाहँदैन
एक्काइसौँ शताब्दीको मान्छे
अँध्यारामा हाँस्न चाहँदैन
साँघुरामा बाँच्न चाहँदैन,
…..
एक्काइसौँ शताब्दीको मान्छे
वर्तमानमा बाँचेको छ
एक्काइसौँ शताब्दीको मान्छे
भविष्यतिर फर्केको छ,
…..
(उपकविता-३: भविष्यतिर)
एक्काइसौँ शताब्दीको मान्छे
मान्छे बाँच्न चाहन्छ
मात्र मान्छे बाँच्न चाहन्छ
मान्छेको बस्तीमा मान्छेहरूसँग मिलेर
मान्छेको अनन्त जित मनाउन चाहन्छ
मान्छेको शाश्वत गीत गाउन चाहन्छ,
…..(उपसंहार)
समय-असमय
समयलाई थेग्न सकिएन
यसलाई लगाम लगाउन सक्ने
सारथीहरूको खोजी भइरहेछ ।
एउटा समय थियो
जहाँ समय थिएन, अर्थात् असमय थियो,
समयका पारखीहरूले रगत-पसिनासँग खेलेर
समय आयात गरे;
आज तिनै पारखीहरूमाथि पोखिएर
पशुत्व र पापको दहमा पौडिँदै छ समय,
आफ्नै पालक-पोषकको छाला काढेर
सर्वलुट, सर्वनाश, सर्व-उपेक्षाको सिँढी चढी
सर्वेसर्वा, सर्वाधिकारी, सर्वशक्तिमान भएको छ समय,
सर्वत्र छ समय,
सर्वव्यापी छ समय ।
समयको निरंकुशतालाई निराकार गर्नसक्ने
निमुखा, निरक्षर, निरपराधहरूलाई नियाँ गर्नसक्ने
निरञ्जनहरूको खोजी भइरहेछ ।
समयको जन्ती जानेहरूले
उसलाई घरभित्र भित्र्याउनुपर्थ्यो
घर-घाटसँग घनिष्ट बनाउनुपर्थ्यो
टोल-छिमेकमै टिकाउनुपर्थ्यो;
उसलाई त दरबारको दिवारभित्र लुकाई राखियो
बाघ र सिंहको चिडियाघरमा कैद गरियो ।
दरबारको बिलासी र उच्छृंखलतमा हुर्केर समय
कालो र कठोर बनेको छ,
पतित पातकी बनेको छ,
लुच्चो र लोदर बनेको छ ।
समयको रहस्य बुझ्न खोज्दैमा एउटा युग बित्यो,
र पनि यहाँ अँझै भीड छ
समयलाई हेर्न चाहनेहरूको भीड छ
समयलाई छुन चाहनेहरूको भीड छ
समयको चाकडी गर्न चाहनेहरूको भीड छ
समयको यौवन चाख्न चाहनेहरूको भीड छ
समयलाई हरण गर्न चाहनेहरूको भीड छ ।
समय महलको कोठीबाटै शासन गरिरहेछ,
क्लियोपेट्रा जस्तै कामूक र क्रुद्ध;
मतौरेहरूलाई यौवन लुटाई
आफू लोक लुटिरहेछ ।
समयलाई शिष्ट, समतामयी, र सावित्री बनाउन सक्ने
एउटा एन्टोनीको खोजी भइरहेछ ।
समयलाई समयमै समयसापेक्ष बनाउन सक्ने
समयनिष्ठ समकक्षीहरूको खोजी भइरहेछ
समवादी र शान्तिवादीहरूको खोजी भइरहेछ
समन्वयकारीहरूको खोजी भइरहेछ ।
अश्वमेध यज्ञका घोडाहरू : क)
अश्वमेध यज्ञका घोडाहरू भाग (क) – युद्धविरूद्धको युद्ध र अश्वमेध यज्ञका घोडाहरू
साहित्यकार दुबसु (दुर्गाबहादुर सुवेदी) क्षेत्रीको साझा पुरस्कार प्राप्त कविता-संग्रह अश्वमेध यज्ञका घोडाहरू हातमा छ । लेखक २००७ देखि २०११सम्म जापान अवस्थित नेपाली दूतावासको उप-नियोगप्रमूख थिए । त्यस बेला प्रतक्ष्य रुपमा लेखक र पुस्तकको बारेमा बुझ्ने मौका मिलेको थियो । हुन त यो पुस्तक लेखक स्वयंबाट पाउने योजना थियो । तर एक-अर्काको कार्यव्यस्तताले गर्दा त्यो सफल हुन सकेन । पढ्ने मौका मिलाइदिनुभयो मित्र आलोक चालिसेले ।
नढाँटिकन भन्नु पर्दा – अन्य विधाको तुलनामा कविताहरू म त्यति बुज्छु जस्तो लाग्दैन, एक-दुई मिनेटमे लेखिने ‘सतही’ कविताबाहेक । तर ‘अश्वमेध यज्ञका घोडाहरू’ भने जापानको साहित्यिक सर्कलमा नजिकैबाट हेरिएको कृति भएकोले पढ्ने ईच्छा जागेर आयो ।
‘अश्वमेध यज्ञका घोडाहरू’ पुस्तकलाई (क)देखि (ट) भागसम्म बिभाजित गरिएको छ र प्रत्येक भागमा उप-कविताहरू समावेश गरिएको छ । भर्खर भाग-(क) मात्र पढिभ्याएकोले आज यस भागको समीक्षा प्रस्तुत गर्दैछु ।
यस भागमा तेस्रो आँखा १-४, चौथो आँखा १-४, र ‘युद्धविरुद्ध उभिएका अश्वमेध यज्ञका घोडाहरू’ गरेर नौ कविताहरू समाविष्ट छन् । यस भागका कविताहरूमा मानव इतिहास र संस्कारमाथिको व्यंग्य र खिन्नताले भरिपूर्ण छ । कविले धर्म, जाति, र देशको नाममा गरिएका हरेक किसिमका युद्ध र दमनहरूमाथि प्रहार गरेका छन् । इतिहासले नायक र खलनायक भनेर छुट्याएका हरेक पात्रहरू यी प्रहारका शिकार बनेका छन् – राम, कृष्ण, युधिष्ठिर, दूर्योधनदेखि हिटलर अनि आधुनिक युगका शासकहरू । एउटा उदाहरण:
धर्तीमा कुरुक्षेत्र नै कुरुक्षेत्र छ अचेल
धर्तीमा कुरुक्षेत्र छ अचेल
द्रौपदीहरूको नितम्ब बढिरहेको छ
दुर्योधनहरूको दम्भ बढिरहेको छ
शकुनिहरू पासा फालिरहेछन्
दु:शासनहरू शासन गरिरहेछन्
नपुंसक भीष्मपितामह
माया पाण्डवलाई गर्दै प्रहार पाण्डवलाई गरिरहेछ
धर्ती फेरि कुरुक्षेत्र भइरहेछ
कृष्णको आफ्नै योजना छ,
आफ्नै महत्त्वकांक्षा छ
(चौथो आँखा-२, उपकविता-३ : कुरुक्षेत्र धर्ती)
कवितालाई एक शब्दमा भन्नुपर्दा मानवताको बारेमा छ । शासकहरूका आफ्ना महत्वकांक्षा पूरा गर्न सर्व-साधारणहरूलाई आफू खूसी प्रयोग गरे र कालन्तरमा तिनै सर्वसाधारणलाई उपेक्षा र बेवास्ता गरे । ती सर्वसाधारणलाई प्रतिकात्मक रुमा अश्वमेध यज्ञका घोडाहरूको संज्ञा दिइएको छ ।
कविताहरूको विशेषता हो – संगठन । हरेक अंशहरू पद्यात्मक लाग्छन् । कवि दुबसु क्षेत्रीका शब्दहरूमा अनुशासन र प्रयोग भेटिन्छ भने भावनामा स्वच्छन्दता । प्रत्येक लाइन बडो कलात्मक र सरस छन् – भावनात्मक रुपमा र सांगठनिक रुप दुवैमा । Alliteration हरूको प्रयोग निकै बिचार गरी प्रयोग गरिएको छ । उदाहरणको लागि :
मान्छेबाट बगेर रगत
नदी र सागरहरू रक्ताम्य भएका छन्
ह्वाङ्हो, ह्युली, हड्सन, टाइग्रिस, टेम्स, डन र डेन्युबहरू
कर्नाली, काबेरी, कङ्गो, नाइल, नाइजर, परिना र पोटोम्याकहरू
सबै सबै राताम्य छन्
(चौथो आँखा -२, उपकविता-१: रगतको गङ्गोत्री)
अनि कविताहरूमा शब्द संयोजन बेजोड छ । शब्द-शब्दसँग खेलेर, ओल्टाइ-पल्टाइ पारेर कविताहरू थप मिठासिलो भएका छन् । जस्तै :
अचेल बुद्धमा युद्ध छ
युद्धमा बुद्ध छ
मान्छेमा अझै खाण्डवदाह छ
खाण्डवदाहमा मान्छे छ
मान्छेमा महाभारत छ
महाभारतमा मान्छे छ
मान्छे युद्धमा छ अझै
मान्छेमा युद्ध छ
युद्धमा मान्छे छ ।
(चौथो आँखा-१, उपकविता-२: युद्ध)
अर्को कुरा, नेपाली लेख र लेखकहरूमा दुर्लभै पाइने विशेषता मान्नुपर्छ – कविताहरूमा विश्व ईतिहासका बिभिन्न घटनाक्रम र पात्रहरूको चित्रण छ । यस अर्थमा पनि पाठकहरूको लागि ज्ञानवर्धक मान्नुपर्छ यो कवितासंग्रह ।
ठाउँ-ठाउँमा शासकवर्ग र तिनका चम्चाहरूलाई निकै खोइलो खनेका छन् । कतै घोडा, कतै कुकुर, कतै बिरालो, कतै स्याल, आदिलाई प्रतिकात्मक रुपमा राखेर चरम तहसम्म व्यंग्य गरेका छन् । उदाहरणको लागि केही पंक्ति :
अन्त्यतिर कविले २१औँ शताब्दीको मानवले शान्ति चाहेको र त्यसको लागि मानवतामा विश्वास गर्ने योद्धाहरूको आवश्यक भएको भन्दै सकारात्मक सन्देशले यस भागको अन्त्य गरेका छन् । एक अंश :
एक्काइसौँ शताब्दीको मान्छे अश्वमेध यज्ञको घोडा बन्नुको विरुद्धमा उभिएको छ
एक्काइसौँ शताब्दीको मान्छे शान्तिको पक्षमा उभिएको छ
मान्छे अब आफैँतिर फर्केको छ
मान्छे अब मान्छेतिर फर्केको छ
मन्दिर छोडेर, मस्जिद छोडेर
गुम्बा छोडेर, चर्च छोडेर
मान्छे अब आफ्नै घरतिर फर्केको छ
(युद्धविरुद्ध उभिएका अश्वमेध यज्ञका घोडाहरू, उपसंहार)
कवितासंग्रह वास्तविक अर्थमा नेपाली साहित्यिक फाँटको उत्कृष्ट कृति हो भन्नुमा दुई मत नहोला । मौका मिलेछ भने अन्य भागका बारेमा पनि लेख्तै गरौँला । अहिलेलाई जदौ !
सम्बन्धित विषयका अन्य लेखहरू
२०६७ को साझा पुरस्कार दुबसु क्षेत्रीलाई – मझेरी डट कम
कवितामा दर्शन: अश्वमेध यज्ञका घोडाहरू – रमण घिमिरे, नेपाल साप्ताहिक
अनेसास : चुनाब र रोग
भर्खरै अन्तराष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाज (अनेसास)को केन्द्रीय कार्यसमितिको निर्वाचन ‘सम्पन्न’ भएको छ । र, धेरैले अनुमान गरे बमोजिम, निर्वाचनको परिणामलाई लिएर ‘पराजित’ टिमका उम्मेद्वारहरू निर्वर्तमान कार्यसमिति र उच्च पदाधिकारीहरूको आचरण अनि निर्वाचन प्रकृयाको बारेमा असन्तुष्टि व्यक्त गर्न थालेका छन् ।
हुन त हामी ‘नेपाली’हरू चुनाब भन्ने बित्तिकै बुथ क्याप्चर र पेलानहरू नै सर्वोत्तम उपाय सोच्ने गर्छौँ । अनि पराजित हुनेहरू पनि परिणाम स्वीकार गर्न पनि गहारो मान्छौँ । तर यस पटक ‘पराजित’ खेमाका प्रत्यासीहरू कमला प्रसाईँ र कृष्ण बजगाईँले संयुक्त रुपमा अदालत धाउने मानसिकता देखाएपछि यो प्रसंग अलि चर्कै हुने देखिन्छ ।
अनेसासको सञ्जाल बढ्दै आएर साहित्य क्षेत्रको NRN बनिसकेको छ । यो टिकेको छ, मात्र यो कारणले कि, सन् २०००को दशक ( नेपाली डायस्पोरा एक्कासि बढेको बेला)मा अनेसास एक किसिमले स्थापित भैसकेको थियो । तर यसको विधान र कार्यसैलीले गर्दामा यो संस्था साह्रै कमजोर र खोक्रो हुँदै गएको छ ।
व्यंग्य गरी यस संस्थालाई होसुसास (होमनाथ सुवेदी साहित्य समाज) भनेको पनि यदाकदा सुन्ने गरिन्छ । करीब बीस वर्ष अगाडि होमनाथ सुवेदीले सुरु गर्दा कार्याधिकार बाँडफाँड राम्रै थियो होला । तर आफूले कार्यसमिति छोडेर ट्रस्टीमा रहँदा पनि मूख्य कार्याधिकार ट्रस्टीले हडप्नुले उनको शक्तिलोभ टड्कारो देखिन्छ । संस्थाका विशेषाधिकारहरू कार्यसमिति नभई सल्लाहकार र ट्रस्टीमा रहने कुरा आफैँमा हाँस्यपद छ ।
होमनाथ सुवेदी र वरिपरिकाहरूको महत्वकांक्षा देख्ता लाग्छ – उनीहरूले अनेसासलाई ‘संस्था’ हैन, ‘कम्पनी’को रुपमा खोल्नु पर्थ्यो।
अनेसासको भविष्य उज्ज्वल नदेखिनुमा अर्को कारण हो – पारदर्शी र प्रजातान्त्रिक मान्यताको कमी ।
पहिले कुरा गरौँ पारदर्शिकताको । संस्थाको केन्द्रीय समितिमा भोट हाल्न आजीवन सदस्य बन्न जरूरी छ जसको लागि मोटो रकम बुझाउनु पर्छ । अहिलेसम्म जम्मा भएको रकमको लेखा-जोखा बारे आफू अनभिज्ञ रहेकोले केही किटान गर्न त सक्तिन; तर गत केही महिना यताका इमेलहरू (विशेष गरी निर्वतमान कार्यसमितिका अध्यक्ष ज्ञानेन्द्र गदालबाट प्राप्त) हेर्ने हो भने प्रश्न उठाउने ठाउँहरू प्रसस्त रहेछन् (गदालले होमनाथ सुवेदीप्रति यो विषयमा पनि औँलो उठाएर इमेलहरू लेखेका छन्) ।
मोटो रकम बुझाउनुको मतलब यो पनि हो कि, पैसो मात्रै बुझाए जो जसले पनि निर्वाचनमा भाग लिन पाउँछ – चाहे त्यो कुनै च्याप्टरमा सम्बन्धित होस् या नहोस्, साहित्यमा लगाव/क्षमता होस् या नहोस्, अथवा धरतीमै होस् या नहोस् । त्यसैले यो सोच्ता खिन्न लाग्छ – खाडी, मलेसिया, जापान, आदिका साहित्यमा हुरुक्क हुनेहरू जानी-नजानी अनेसासको छातामुनि बसेर दौडधूप गर्छन्, जस चाहिँ अनेसासले लिन्छ । ‘ग्रासरुट लेबल’का दौडधूप गर्नेहरूलाई केन्द्रीय समितिको एक पित्को पनि हिस्सा दिइँदैन ।
प्रजातान्त्रिकताको कुरा पनि सँगै गर्नु पर्ने हुन्छ । संसारभर छरिएर रहेका च्याप्टरहरूको केन्द्रीय समितिमा कुनै पनि हैसियत हुँदैन । च्याप्टरका साथीहरूले निर्वाचन प्रकृया र नातीजाबारे थाहा पाउने अरू सर्वसाधारणले जस्तै हो । बरू NRN मा कोटा हुन्छ । यहाँ अनेसास पनि NRN जस्तो हुनुपर्छ भन्न खोजिएको त हैन । कुरा के हो भने, No taxation without representation भने झैँ, जब च्याप्टरका सदस्यहरूको हैसियत भनेको केन्द्रमा पैसामा बुझाउनु, क्षेत्रीयस्तरका कामहरूको लागि दौडधूप गर्नु, तर आफ्नो पहुँच भने नहुनुमा सीमित रहन्छ, ‘अनेसास नै किन ?’ प्रश्नहरू सजिलै उठ्नेछन् (उठ्तैछन्) । यसको समाधान नभएमा अनेसासको भविष्य उज्ज्वल देखिन्न ।
यी दुई प्रसंगहरूको कुरा गर्दा निर्वतमान अध्यक्ष गदालको “अनेसास निर्वाचन सम्बन्धि बिशेष सम्बोधन !” पठनीय छ ।
दुई वर्ष अगाडि पनि निर्वाचनको परिणामलाई लिएर पराजित पक्षबाट असन्तुष्टि उठेको थियो । छ वर्ष अगाडि पनि यस्तै ‘लफडा’ भएको थियो जसको कारणले परिणाम आउन केही समय लागेको थियो । यस पटक भने ‘पराजित’ भनिएका खेमाका तर्फबाट वकिल खडा गरी संयुक्त रुपमा अमेरिकी अदालत धाउने कुरा जानकारीमा आएको छ ।
अध्यक्ष पदका प्रत्यासी कृष्ण बजगाईँजीबाट प्राप्त भएको यस पटकको निर्वाचनको ‘धाँधली’का पाटाहरू (जस्ताको तस्तै) :
१)निर्वाचन आयोगका प्रमुख आयुक्त एच बी भण्डारीले खत्री समूहलाई जिताउन पूर्व प्रकाशित निर्वाचन कार्यतालिका भन्दा दुइदिन अघि नै मत्र पत्र पठाएर धाँधलीको सुरुवात गरेका थिए । मैले त्यसको बिरोध गर्दा गदाल र होमनाथ सुवेदीको दवाबले पठाएको भनेर भण्डारीले लाचारी ब्यक्त गरे । भण्डारी, सुवेदी र गदाल नै खत्री समूहलाई जिताउन लागेका थिए भन्ने कुराको यो नै सबै भन्दा ठूलो प्रमाण हो ।
२) हाम्रा पक्षका मतदाताको इमेल जानाजानी बिगारी दिने, सच्चाउन अनुरोध गर्दा नसच्याइ दिने, इमेल ह्याकिङको हल्ला फैलाएर धेरैको इमलेबाट आफै भोट हाल्ने काम गदाल, सुवेदी र खत्रीबाट भए । हाम्रा पक्षका मतदाताले मतपत्र(ब्यालेट) पाउँ भनेर अनुरोध गर्दा पनि मतपत्र पठाउने काम निर्वाचन समितिबाट भएन ।
३)निर्वाचन सुरु भएपछि अध्यक्ष गदालले म अध्यक्ष पदको उम्मेद्वारको बिरुद्धमा २ वटा अनलाइन पत्रिकामा अन्तर्वार्ता दिएर निर्वाचनलाई प्रभाव पार्ने गरि मलाई हराउन निर्वाचन आचारसंहिता उल्लघन गरेको सप्रमाण दुइपटक लिखित उजुरी र एक पटक मौखिक उजुरी गर्दा पनि कुनै सुनवाई नगर्ने निर्वाचन आयोग र भण्डारी नाङगोरुपमा खत्री समूहलाई जिताउन लागेका थिए भन्ने प्रष्ट हुन्छ ।
अनेसासलाई आगामी दिनमा दिगो र प्रभावकारी बनाउने हो भने, च्याप्टरहरूको बनोटको बारेमा पुनर्बिचार गर्नुपर्छ । केन्द्रीय पदाधिकारीहरूको चयनमा च्याप्टरहरूको हात हुनुपर्छ । ट्र्स्टी-फस्टीहरूको हैसियत तोड्नुपर्छ । पूरै रुपमा अनेसासको मुहार फेर्नुपर्छ ।
अरे! साहित्य समाजको लेखमा त साहित्यको कुरा पो गर्न पर्ने, कहाँ चुनाबको प्रसंग लेखिराख्या होला ! 🙂
ईतिश्री : ।
Men In Black – III
All the trouble starts because of Boris the Animal, who flees from prison and goes back to the past — July 16, 1969 — to kill the young Agent K. It is due to K’s bullet that he has lost his left arm and has eventually ended up in the jail. This vindictive creature has more than K’s life to destroy, the other being the Earth itself.
Agent J realizes that K has indeed been killed. So, J decides to travel to a day before Boris and K’s supposed encounter — that makes it July 15, 1969 — and finish Boris, hence preventing K’s murder.
1969 is the time of Beatles, anti-racism movements, hippies, New York Mets’ triumph from from bottom of the league, and the Apollo-11 mission. Agent J’s adventure goes around these events during which he, along with the Young Agent K, has to reach Boris and prevent the murder. In the course he gets to know K and O (their boss)’s affair and his own roots.
Attractions:
- Watch it in 3-D (highly recommended).
- Time jump. Try the game here.
- Apollo launch.
- Young Agents K and O.
- Beatles’ songs in the background.
- Creatures: all sorts of creatures from different planets. Very creative.
- 1960s hairstyles, dress-ups, and cars.
The official site : http://www.meninblack.com/
Acid attack survivors network in Bangladesh – in pictures
–The Guardian.
I found this very touching. The movie Tezaab was not just entertainment after all. Many people (mostly women and many of them in South Asia) today live a life because of the circumstances they have no control of.
Seventeen-year-old Neela Khatunis is one of more than 2,700 victims of acid attacks in Bangladesh over the past 10 years. ‘My husband was angry … because he claimed a dowry but my family couldn’t provide one,’ she says. ‘His plan was to sell me in Saudi Arabia – when I refused he threw acid on me then he fled’
For more pictures and information on victims of acids, see The Guardian‘s page.
कमरेड अभि
कमरेड अभि र मेरो परिचय लामै हो । तर साह्रै नजिक भनिहाल्न चाहिँ अलि मिल्दैन ।
महिना, गते यकिन भएन, तर बार भने शुक्रबार नै हुनुपर्छ । नत्र म सुटको पहिरनमा कालो ब्याग बोकेर त्यस रेस्टुरेन्टमा पसेको हुने थिइन ।
“ओहो कमरेड, के छ?” ढोकाबाट छिर्ने बित्तिकै उनीले मेरो ध्यान खिचे ।
म राजनैतिक मान्छे हैन । उनीले पनि खुल्लै रुपमा कुनै पार्टीको प्रचार गरेको देखेको छैन । तर यो उनको थेगो हो या सरसता, उनी जसलाई पनि ‘कमरेड’ नामाकरण गरिदिन्छन् र आफैँ पनि ‘कमरेड’ सम्बोधन गरिन रुचाउँछन् – कम्तीमा पनि अनौपचारिक भेटमा ।
औपचारिकता पुरा गर्नै पर्यो । हात मिलाइयो । धेरै दिनसम्म भेटघाट नभएकोमा गुनासो सुनियो, सुनाइयो । उनको संस्थाका गत केही महिनाका कार्यक्रमहरूको बारेमा बुझियो । फलाना-ढिस्कानाको हालखबर सोधियो । अरू केही आउरे-बाउरे गफ गरियो ।
त्यतिञ्जेसम्ममा उनीले म एक्लै आएको बुझे । एउटै टेबलमा बस्न आग्रह गरे ।
टोकियोको मुटुमा शुक्रवार बेलुका दुई जना खान बसेपछि, शुरुवात त बियरबाटै गर्नुपर्यो । त्यही गरियो – पूर्णिमाले हाम्रो अगाडि दुई गिलास किरिन्-नामा बियर भरिदिइन् ।
हामी कुनै एक संस्थाको मार्फत एक-अर्कालाई चिन्न पुगेका नेपाली हौं । त्यसैले सधैँ कुराकानी नेपालको बारेमा, संस्थाको बारेमा र संस्थामा आवद्ध सदस्यहरूको बारेमा हुन्छ । त्यस दिन पनि कुनै अपवाद हुने कुरै भएन ।
काठमाण्डौंबाट टोकियोसम्म सिधा डोरी टाँग्ने हो भने त्यो पाँच हजार किलोमिटरभन्दा लामो होला । झन् त्यसमाथि पनि आकाश छुने हिमालय, चीनको विशाल धरातल, अनि समुद्र । बीचमा जे-जस्तै भौगोलिक व्यवधान बिछिए पनि, मानसिक दुरी सून्य छ ।
फेरि पनि, हामी नेपाली । नेपाली रेस्टुरेन्टमा जमघट हुँदा सुरुवात केबाट गर्ने भन्ने चिन्तै हुँदैन । खानाको कुरा गरे म:मबाट, गफ गरे नेपालको राजनीतिबाट । मैले पूर्णिमालाई खानाको अर्डर दिएँ । उनले गफको प्रसंग निकाले, “खै, यस्तै चालले संबिधान लेखिएला र ?”
स्वभाविक र सान्दर्भिक चिन्ता थियो ।
“यो, हामी जस्ताले तपाईं जस्तालाई सोध्ने प्रश्न पो त !” मैले उत्तर दिएँ ।
“तपाईंको विचार सोधेको ।”
“संबिधानसभा त्यसैको लागि त छ नि । जनता र नेताले चाहे नआउने कुरै छैन, हैन र ?”
“हाम्रो देशमा चाहेर मात्रै हुँदैन । मूख्य पार्टीहरूमा त्यो मानसिकता नभई हुँदैन ।” उनले केही चिन्ता थपे ।
हामीले एक-एक गिलास किरिन्-बियर थप्यौं ।
“पार्टीहरूमा भर पर्ने हो भने त पार्टीतन्त्र भइहाल्यो नि । लोकतन्त्रको युगमा लोकको बिचार अनुसार पो चल्नुपर्यो नि!” यो मैले सधैँ मनमा लिएको बिचार थियो । प्वाक्क भनिहालें ।
“त्यो आइडियल कुरा हो । त्यसको लागि जनताको मनोभव अनुसार नेता चल्नुपर्छ । जापानजस्तो शत प्रतिशत शिक्षित मुलुकमा पनि त्यो पुरै रुपमा सम्भव छैन भने हाम्रो त के कुरा गर्नु!”
उनीसँग रेडीमेड उत्तर पनि थियो, “जब लोकतन्त्रको सिंहासनमा बसेकाहरूसत्ताको खिचातानमा व्यस्त छन् भने संबिधान लेख्ने फुर्सद कसलाई ?”
मैले टाउको हल्लाएँ ।
त्यसपछि कमरेड केही समय चिन्तनमय बने । मैले उनका यी सब चिन्ता पहिला भेटहरूमा सुनिसकेको थिएँ । फेरि पनि सुनिदिएँ, “भन्नुहुन्छ भने, हाम्रो जत्तिको लामो र गौरवमय ईतिहास कसको छ ? हाम्रो समाजबाट शान्तिका प्रतिक पनि निस्किए, क्रान्तिका पनि । वुद्धको पच्चीस सय वर्ष पहिलेको सन्देश कति देश घुम्दै यहाँ जापान आइपुग्दा त यिनीहरूले समाजलाई यस्तो बनाएका छन् । हामी भने वुद्धहरू र भृकुटीहरू जन्माउने, अनि आफ्नै देशमा काटमार गर्ने !”
सत्य कुरालाई नकार्न मिलेन । तर बेलुकाको मनोरञ्जन सित्तैमा दिनेवाला उनी पनि थिएनन् । मैले मौन बस्ने धरै पाइन । उनीले सोधिहाले, “किन हामी विश्वका सबभन्दा गरीब, अनि यिनीहरू सबभन्दा धनीहरू ? तपाईंलाई कस्तो लाग्छ ?”
मसित कुनै उत्तर त थिएन । हप्तान्तको बेलुका, मेरो दिमाग थकित र खाली थियो ।
खाली त बियरका गिलासहरू पनि थिए । अनि खाली थिए सँगैका प्लेटहरू, जसमा केही क्षण अघिसम्म म:मका डल्ला र सुकुटीका टुक्रा बिराजमान थिए । ती खाली शिशी र प्लेटहरू हामीलाई व्यंग्य हान्दै र चुनौती दिँदै थिए । पूर्णिमा फेरि अर्डर टिपेर फर्किन् ।
मसँग अभिको सवाललाई मत्थर पार्न सक्ने आत्मविश्वास थिएन । तैपनि हामी नेपालीका केही कमजोरीहरू दिएँ – अशिक्षा, यातायातको अभाव, परिश्रमको अभाव, बाहिरी विश्वसँगको दूरी, र सक्षम नेताको कमी ।
कमरेडको चित्त बुझेन । उनको अर्थ्याए, “ती पनि अवश्य हाम्रो बिकासको ढिलाइका कारणहरू हुन् । हाम्रो दरिद्रताको मुख्य कारण त हामी नेपाली आफैँ र हाम्रो समाजको भ्रष्ट सिस्टम ।”
म मुक भई उनको तर्क बुझ्ने प्रयत्न गरें । एक घुट्की बियरको सहयोग लिएँ । अहँ, त्यसले पनि दिमागलाई तिखार्न सकेन । उनको विद्वताको शरणमा पुग्नुको विकल्प मसँग थिएन ।
“ल भन्नुस्, तपाईंले अहिलेको अफिसमा काम गरेको कति भयो ?” उनीले सोधे ।
“पाँच वर्ष ।”
“कति स्टाफ छन् ?”
“आफ्नै र अन्य कम्पनीका कामदारहरू गरेर यसै होला, पाँच-सात हजार ।”
“अफिस कति बजे शुरु हुन्छ ?”
“नौ बजे ।”
“ती पाँचहजारमा दैनिक कति जना जति नौ बजिसकेपछि अफिसभित्र छिर्छन् ?”
“कारणबिना ढिलो हुने त कोही हुन्न । रेल-दुर्घटना, टाइफु आदिले गर्दा केही ढिला हुन लागेको खण्डमा अफिसका सहकर्मीहरूलाई अग्रिमै जानकारी गराउने चलन छ ।”
“यदि कोही बिनाकारण ढिलो भयो भने के हुन्छ ?”
“ढिलो भएको समय बराबरको तलब काटिन्छ ।”
“कुरा यहाँ छ ।” उनी आफ्नो तर्कलाई माथि पार्ने मौका छोप्दै थिए । मौका पाए ।
मैले पनि एउटा लामो बयानको झन्झटबाट केही बेर छुटकारा पाएँ ।
“यो उदाहरणमा, कुरा के भने कमरेड, जापानीहरू नियमका पक्का हुन्छन् । इमान्दार हुन्छन् । त्यसैले उनीहरू प्रगति गर्छन् ।”
“इमानदार र पक्का त नेपाली पनि हुन्छन् । बेलायती र भारतीय सेनाका नेपाली डफ्फा हेर्नुस् । भारतदेखि खाडी मुलुक अनि मलेशियाका कम्पनीहरूको गार्डहरू हेर्नुस् । ईमानदारिता र परिश्रमले त त्यस्ता काम ‘नेपाली’ भनेकै भरमा धमाधम पाउँछन् नि !” धेरै अरूबाट सुनेको, र केही आफूलाई लागेको बताएँ ।
“त्यही म भन्न खोज्दैछु ! ती कडा नियम कानूनमा छन् र पो ईमानदार छन् । अलिकति तलमाथि भयो भने कडा सजायँ मिल्छ ।”
“कडा नियम, कडा सजाय त सेनामा पनि हुन्छ !”
“र त सैनिक शासन अथवा हलुका निरंकुशता भएका देशमा भ्रष्टाचार कम र विकास अलि ज्यादा हुन्छ । हाम्रो जस्तो तेस्रो विश्वमा यो कुरा अलि बढी नै लागु हुन्छ ।”
“लिबिया, म्यानमार र उत्तर कोरियालाई यसको उदाहरण मान्न सकिन्छ ?” मैले उनको तर्कलाई ठट्टा गरेर टार्न खोजेँ । ।
“केही अपवाद होलान् । त्यो नेतामा भर पर्ने कुरा हो । महाथिरको मलेशिया हेर्नुस्, कम्युनिस्ट भियतनाम हेर्नुस्, मुस्सर्फको पाकिस्तान हेर्नुस् । केही निरंकुश थिए र पो तर बिकास र भ्रष्टचार-निवारण सम्भव भयो ।”
उनको कुरालाई पुरै स्वीकार्न नसके पनि दम अवश्य थियो ।
अभि-पूराणको अध्याय अँझै सकिएको रहेनछ । उनीले सोधे, “यो त भयो हाम्रो नेपाल र विदेशको सामाजिक सिस्टमको भिन्नता । हामी नेपालीले नसुधारी अघि लाग्न नसक्ने अर्को कारण छ । सुन्न पाँच-दश मिनेट समय छ तपाईंसँग ?”
पाँच-दश मिनेटको त के कुरा ? मसित पुरै शुक्रबार बेलुकी र त्यसपछिको शनिबार, आइतबार खाली थियो ।
“बास्तबमा, हामी नेपाली हामी आफैँ भित्रैबाट नसुधारी केही हुनेवाला छैन ।”
म ज्ञानी चेला भई उनको प्रवचन सुनिरहेँ ।
“हामी सधैँ समानता र अधिकारको कुरा गर्छौं, राज्यसँग झगडा गर्छौं, टायर बाल्छौं, गाडी तोडफोड गर्छौं, र देश बन्द गर्छौं । तर समानता र अधिकार देशले दिने कुरा हो ? त्यो त हामी आफू-आफूले एक अर्कासँग लिने दिने हो । जब लिने कुरा गर्छौं, कसैले त दिनै पर्यो । त्यो दिने को हो त ?”
मैले बोल्ने बेला आएको थिएन । उनकै शब्दहरूको प्रतिक्षा गरिरहेँ ।
“त्यो दिने नेपाली जनता नै त हो ।” उनले रहस्यको खुलासा गरे ।
“दिने पनि नेपाली जनता, लिने पनि नेपाली जनता ?”
“हो । सरकार भनेको जनताको प्रतिनिधि न हो ! जब नेपाली जनताले आफ्नो प्रतिनिधिसँग ‘अधिकार देऊ’ भनेर माग्छ भने, त्यसको साटोमा त केही दिनै पर्यो ।”
“कर्तव्यको कुरा ?”
“ठिक भन्नुभयो । हामी कर्तव्य चाहिँ ननिभाउने, तर अधिकार मागिरहने । त्यो सन्तुलन कसरी सम्भव छ ?”
कुरा सोह्रै आना सही थियो । जापानी परिवेश केही वर्ष देखेर भोगेको मान्छेलाई त झन चित्त बुझ्दो तर्क थियो ।
उनको कुरा अँझै सकिएको थिएन, “अब कुरा आउँछ, कर्तव्य कसरी निभाउने ? त्यो, दुई किसिमको हुन्छ – कानूनी र नैतिक जिम्मेवारी । कानूनी जिम्मेवारी त पुरा गर्नै पर्यो । साथैमा नैतिक जिम्मेवारी पुरा नगरी हाम्रो समाज सार्थक रुपले बिकास हुन सक्दैन ।”
“नैतिक जिम्मेवारीको मतलब – चन्दा दिने, सामाजिक काममा सहयोग गर्ने जस्ता कुरा गर्नुभा’ ?”
“त्यो त माथिल्लो स्तरको कुरा भयो । अँझै मध्यम वर्गीय सबैले त्यसो गर्न सक्ने क्षमता छैन ।”
“उसो भए ?”
“यसै, मानवीय काम गर्नु पर्यो । सन्तान उचित शिक्षा दिनुपर्यो । बालक बालिकालाई श्रममा लगाउनु भएन । घरेलु हिंशा रोक्नुपर्यो । महिलालाई किचनमा सीमित राख्नु भएन । जुवातास बन्द गर्नुपर्यो । जातीय भेदभावहरू बन्द गर्नुपर्यो । झुठ रोक्नुपर्यो । आदि, आदि सामान्य कुराहरू न हुन् । तर ती सबै प्रत्येक नेपालीबाट हुनु पर्यो । मानवीय आधारमा बिकास नभैकन देशले भौतिक बिकास कसरी सम्भव छ ?”
त्यसो त राजनैतिक शक्ति, मानव अधिकार संस्था, लेखक र पत्रकारहरू कुन चाहिँले यी विभेदको बिरुद्धमा बोल्ने गरेका छैनन् र ? त्यसो हुँदा हुँदै पनि यी समस्याहरू केही हलुका भएका छैनन् । टोकियोको कुनै रेस्टुरेन्टमा बियरको गफले यी सब ठुला-ठुला समस्याहरू कत्तिको मत्थर हुन्छन्, मैले अनुमान गर्न सकिन । तैपनि उनीलाई मैले भर्खरैको एउटा घटना सुनाएँ, “सुन्नुस् कमरेड ! तीन हप्ता अगाडि एउटा जापानी टिभीमा कुनै नेपालीको बारेमा डकुमेन्ट्री आएको थियो । मेरो अफिसका जापानी सहकर्मीहरूले हेरेका रहेछन्, भोलिपल्ट मलाई बताउँदै थिए । त्यो मान्छे जापानी महिलासँग बिहे गरेर यतै बस्दो रहेछ । उसको नेपालमा घर रहेछ गुल्मीतिरको कुनै बिकट गाउँमा । उता पनि उसकी एउटी श्रीमती रहिछ, पन्ध्र-सत्र वर्षको उमेरमा बाबुले खोजिदिएकी । दुइटा छोरी र एउटा छोरा उतै । टिभीले उसको गाउँको घरसम्म छायांकनसम्म गर्न भ्याएछन् । मेरा सहकर्मीहरूले जब उसको परिवारको बर्णन गरे, म आफैँलाई लाज लागेर आयो । उसको श्रीमती दिनदिनै पानी बोक्न आधा घण्टाको उकालो-ओरालो दैनिक पाँच-सात पटक गर्दिरहिछ, छोराछोरीहरू खाली खुट्टा हिँड्दा रहेछन् । उनीहरू गुन्द्रुक-च्याँख्लाले पेट भर्न बाध्य रहेछन् । बच्चाहरूको खानामाथि माखा-झिंगा, शरिरभरि मयल-घाउ, र कपालभरि लिखा-जुम्राको वर्णन सुन्दा म आफैँलाई उदेक लागेर आयो । त्यो मान्छे यहाँ कान्छी लिएर बस्ने, उसको परिवार भने नेपालमा नरकीय जीवन बिताइरहेका । अब भन्नुस्, केही कमाउने, बुझ्ने नेपालीहरूले त यस्तो गर्छन् भने दुई पेट भर्न धौ-धौ पर्नेहरूलाई कहाँको लोकतन्त्र, संबिधान, र मानव-अधिकारको बारेमा कसले सोच्छ ? कर्तव्य र अधिकारजस्ता ठुल्ठुला आदर्शका कुरा त हाम्रो क्षमताभन्दा बाहिरको कुरा हो । ।”
कमरेडले केही प्रतिकृया दिएनन् । उनी ट्वाइलेट जान्छु भनेर उठे । हाम्रो गफमा एकछिन ब्रेक पायो ।
साँझको हाम्रो भेटघाटको त्यस मध्यान्तरपछि अभिको बोलीको रफ्तार आश्चर्यजनक रूपमा कम भयो । सायद अधिक बियरको असर थियो ।
भन्नछन् – कुरो र कुलो जता लग्यो त्यतै जान्छन् । कमरेडको गफ समाजशास्त्र, राजनीति हुँदै बिज्ञान-प्रविधि र ईतिहासतिर मोड लिँदै गयो । उनीले केही बेर कम्युनिस्ट रूसले प्रविधिको बिकासको चुलीमा पुगेको, अहिलेको चीनले अमेरिका र संसारलाई जित्न लागेको कुराहरू थपे । त्यसपछि उनले अमेरिकाको चुरी फेरे – केही बेर क्युबा, केही बेर भियतनाम-युद्ध, र केही बेर अफ्रिका र मध्येपूर्वसँगको असफल कुटनीति । उनीले पूँजीवाद असफल भएको दाबी गरे । त्यसलाई पुष्टी गर्न अमेरिका र युरोपमा भएको सामाजिक-आर्थिक असमानताको उदाहरण दिए ।
म आफैँ पनि उनका तर्कहरू झण्डै झण्डै बुझ्न नसक्ने अवस्थामा पुगिसकेको थिएँ । मेरो लागि यो पूँजीवाद राष्ट्रमा बसेर यिनीहरूको खेदो काट्नु व्यर्थ थियो ।
हाम्रो गफ संसार भ्रमण गरेर अन्तत: नेपाल आइपुग्यो । कमरेडले लोकतन्त्रपछिको सत्ताको लुछाचुँडीप्रति चिन्ता व्यक्त गरे ।
हर-कोही वुद्धिजीवी, हर-कोही कवि-लेखक, हर-कोही नेतागिरी यो शहरमा छलफलको अन्त्य ‘समय’ सिवाय कसैले गरिदिन सक्तैन । हाम्रो भेटको अन्त्य गर्न सक्ने पनि त्यही ‘समय’ थियो । कमरेडले घडी हेर्दै भनेँ, “मेरो भोलि कार्यक्रम छ । हुन त जापानमा भए पनि नेपाली कार्यक्रम नेपाली समयमा नै शुरु हुन्छ । तैपनि सभा-हलको साँचोको जिम्मा म आफैँले लिनुपर्नेछ ।”
मैले उनको विवशता बुझेँ र त्यसमा सहमति जनाएँ ।
रेस्टुरेन्टको काउन्टरमा भीड अलिक बेसी नै थियो । कमरेडले आधा रकम मेरो हातमा थम्याई बाहिर कुर्ने ईशारा दिँदै निस्किए ।
पैसा बुझ्दै पूर्णिमाले भनी, “आज त तपाईँले अभि दाइलाई साह्रै चर्को घोच्ने गरी भन्नुभो नि ।”
मैले उसको कुरा बुझिन । त्यस दिन म निकै कम बोलेको थिएँ, कसरी उनीलाई असजिलो पर्ने कुरा भन्न सकेँ ?
पूर्णिमाले मेरो असमञ्जसतालाई बुझिछ क्यारे, उसैले थपी, “त्यही टिभीमा देखिएको नेपालीको कुरा । त्यो अभि दाइको अवस्थासँग धेरै मिल्छ ।”
म लज्जित भएँ । तर केही थाहै नपाए जस्तो गरी यो कुरा त्यसै टार्नु बाहेक मसँग अब कुनै उपाय थिएन ।
बाहिर कमरेड मलाई कुर्दै थिए । शुक्रबारको बेलुका, मान्छेको चहलपहल अलि बेसी नै थियो । अधिकांश मानिसहरू जागीरेहरू थिए । उनीहरूलाई सुट र कालो झोलाबाट सजिलै चिन्न सकिन्थ्यो । अनि धेरैजसो तीन-चार जनाको समुहमा थिए र प्राय: रक्सीले मातिएको अवस्थामा थिए । अलि पर तीस-चालीस जनाको संख्याको कलेजका ठिटाठिटीहरूको हुल थियो । सम्भवत: तिनीहरू पनि कुनै रेस्टुरेण्टमा रक्सी पिएर निस्केका थिए । उनीहरू चर्का-चर्का स्वरमा मात्तिँदै कराउँदै र हाँस्तै थिए ।
रेलको स्टेसनभित्र छिरेपछि कमरेडले हात मिलाउँदै भने, “हस् त कमरेड, मिल्यो भने भोलिको कार्यक्रममा आउनुहोला ।”
मैले स्वीकृति जनाउँदै उनीसँग बिदा लिएँ ।
कमरेड अभिको जीवन देखेर मलाई टिठ लागेर आयो । सात समुद्रपारि आइपुग्दा पनि उनीलाई आफ्नो कर्मले छोड्न सकेको थिएन । केही समय पायो कि दुई चार जना नेपालीहरू जम्मा गरेर एउटा संस्था खोल्छन्, दुई चार कार्यक्रम गराउँछन् – भलै त्यसको उपलब्धी सून्य किन नहोस् । उनीले कुन बाध्यताले यतै दोश्रो घरजम गरे, मैले बुझ्न सक्ने कुरो भएन । तैपनि पूर्णिमाको कुरा पत्याउने हो भने नेपालको परिवारलाई पनि चटक्कै बिर्सन सकेका छैनन् । आफ्नो देश अनि आफ्नो पूर्खामा गर्व गर्छन् – त्यो उनको बोलीचालीबाट प्रष्ट हुन्छ । आफ्नो क्षमताभन्दा निकै टाढाको कुरा भए पनि उनी देशको लागि ठुला-ठुला सपना देख्छन् । यो ‘वाद’को समर्थन र उ: ‘वाद’को बिरोध गर्छन् । तैपनि कुनै खुसी या कुनै बाध्यताले यो समाजको चक्रव्यूहमा फँसेका कमरेड अभि महाभारतका अभिमन्युजस्तै भएका छन् ।
भीडमा नहराउञ्जेलसम्म मैले उनैलाई हेरिरहेँ ।
प्रतिरुपण: खुसी (कथा)
आकाशमा एक टुक्रा पनि बादलको छनक थिएन । सूर्य आकाशको मध्ये भागमा झलमलाइरहेको थियो । यद्यपि आङ् सिरिङ्ग पार्ने गरी चिसो हावाको लहर अर्को एक पटक फैलिएर चौर पार गर्दै वरिपरिको पैयुँको रूखमा ठोक्कियो । तिनै पैयुँको रूखहरूबिचबाट हावालाई उत्तर दिए झैँ गरी एउटा कोइलीको आवाज आयो । बसन्त ऋतुको आगमन भैसकेको थियो ।
प्रमेश चौरको बिच भागमा पुग्न लाग्दा बिपरित दिशाबाट एउटा पुरुष आकृति हल्का हात हल्लाउँदै ऊतर्फ आउन लागेको थियो । त्यो कविराज थियो ।
“त, लाग्ने होइन ?” कविराजले सोध्यो ।
“ठिक छ, म तयार छु,” प्रमेशले मसिनो स्वरमा उत्तर दियो ।
“आजैबाट दुई हप्ताको बिदा शुरु हुँदैछ, तेरो बोलीमा कुनै उत्साह छैन त!” कविराजले आश्चर्य छिपाउन सकिरहेको थिएन ।
प्रश्नले प्रमेश झसंग भएजस्तो भयो । हो त, बिदा त शुरु भैसक्यो । उसका अफिसका सबै कर्मचारी भोलि नै केही समयको लागि टाढा हुन्छन् । स्टाफ क्वार्टर सुनसान हुन्छ । ऊ आफैँ पनि केही दिनको लागि आराम गर्न पाउँछ ।
“केको हर्ष, केको विष्मात ! काम र बिदामा केको फरक छ र ? मेरो लागि बिदा कटाउनु पनि कामकै एक भाग न हो ।” प्रमेशको स्वरमा अँझै कुनै परिवर्तन भएन ।
बेलुकापख प्रमेश र कविराज शहर निस्किए । उनीहरू सिधै ओसियन टावरको इटालिएन रेस्टुरेण्टमा छिरे र झ्यालको सिट लिए । बाहिर अग्ला भवनहरू अनि सडक वरपरका बत्तीहरूले शहरलाई झिलिमिली पारेका थिए । पर सैन्य परिशर नजिकैको होटलले सप्तरंगी प्रकाश फालेर आकाश अरू रोमाञ्चक बनाएको थियो । र शहरको पुरै झिलिमिली उज्यालो सामुद्रिक पानीमा ठोकिएर समय झनै मनमोहक बनेको थियो ।
“तेरो समस्य के हो ? तँलाई आजभोलि अलि बढी नै गम्भीर देख्छु ।” मौनतालाई छिचोल्दै कविराजले आफ्नो कौतूहल निकाल्यो ।
“मलाई उदास भन्न मिल्दैन । म उत्साह र उदासतालाई नियन्त्रण गर्न सक्छु ।”
“तेरो त्यो क्षमता त मैले मानेँ । तर तँ पहिलेजस्तो खुसी भने देखिँदैनस् ।”
प्रमेश झ्यालबाहिरको शहरको झिलिमिली हेर्दै चुपचाप रह्यो ।
“तँ आफैँ भन् न ! तँसँग के छैन ? पद, पैसा, प्रतिष्ठा् ? दिमाग अनि त्यसलाई उपयोग गर्ने वातावरण ?” कविराज गफको शिलशिला फेर्ने बिचारै गरेन ।
प्रमेशले उत्तर दियो, “त्यस्ता कुरा पुगेर मात्र खुसी हुन सकिने रहेनछ ।”
कविराज अल्मलियो । ऊसँग प्रतिउत्तर दिने केही तर्क थिएन । त्यसैले ऊ केही बेर स्प्यागेटी चपाएर मुखलाई व्यस्त देखाउने प्रयास गर्दै थियो । ताकि, उसले तत्काल केही बोलिहाल्न नपरोस् ।
“कवि, तँलाई थाहा छ – मान्छेलाई मान्छे भएर बाँच्नको लागि सबभन्दा आवश्यक कुरा के हो ?” यस पटक भने प्रमेश आफैँले गफलाई अगाडि ल्यायो ।
कविराजलाई थाहा थियो – ऊसँग प्रमेशलाई सन्तुष्ट पार्ने उत्तर थिएन । यदि त्यो सवालको जवाफमा भौतिक कुराहरू पर्ने भए प्रमेशले यो प्रश्न गर्ने नै थिएन । उसले चुपचाप मुन्टो हल्लायो ।
“मान्छेलाई सबभन्दा आवश्यक कुरा हो – अनभिज्ञता र स्वतन्त्रता । मलाई आजकल यस्तो लाग्न थालेको छ ।”
प्रमेशको तर्क बुझ्न कविराजलाई कठिन भयो । स्वतन्त्रताको कुरा त चित्त बुझ्दो नै छ । तर अनभिज्ञता ? त्यो कसरी मान्छेको आवश्यकता हुनसक्छ, जबकि संसारका हर कोही त्यसलाई नै तोड्न खोजिरहेका छन् । यो तर्क बुझ्न प्रमेशबाटै पुष्टि सुन्नु आवश्यक थियो ।
“यो सारा सृष्टि चलेको छ अनभिज्ञताले । भोलि के होला ? मैले यसो गरे कसो होला ? उसो गरे कस्तो प्रतिफल आउला ? छोराछोरीलाई भविष्यमा के बनाउँदा ठिक होला ? यस्तै अनभिज्ञता र अनिश्चितताले संसारका हर प्राणी पलपल अहिलेको जीवनशैलीमा बाँचिरहेका छन् । यदि भोलि के हुन्छ, एक वर्षपछि के हुन्छ, सबै अहिले नै जानकारी भए त्योभन्दा पट्यारलाग्दो जिन्दगी केही हुँदो रहेनछ ।”
प्रमेशको कुरामा कविराज सहमत थिएन। उसले आफ्नो तर्क दियो, “सारा मान्छे भविष्य जान्न ईच्छुक छन् । यत्रा ज्योतिष अनि तँ-हामी जस्तै वैज्ञानिक पनि भविष्य जान्न, अनि भविष्यमा हुन सक्ने कठिनाइहरूसँग कसरी सामना गर्ने तरिका खोज्न त लागिपरेका छौँ ।”
प्रमेशसँग कविराजको लागि रेडिमेड उत्तर थियो, “त्यो चाहना हो कवि । त्यसले खुसी दिन सक्तैन । यदि भगवान कृष्ण साँच्चै भगवान भएका भए संसारको सबभन्दा बेखुस प्राणी उनी हुनपर्छ ।”
“यसको मतलब, तैँले पनि भविष्य देख्न थालिस् ?” कविराजले प्रमेश किन यो सब कुरा निकाल्दै थियो बुझ्न सकेन ।
प्रमेशले प्रसंग मिलाउँदै उत्तर दियो, “मेरो कुरा अलि बेग्लै छ । मलाई यस अर्थमा पट्यार लाग्दैछ कि, मलाई थाहा छ भोलि या केही महिनापछि या केही वर्षपछि मेरो जीवन कस्तो हुन्छ । मेरो जिन्दगी, मेरो शरीर, मेरो खुसी, मेरो भविष्य म आफैँ नभएर अरू कोहीबाट इन्जिनियरिङ गरी छिनिएको छ ।”
कविराजले केही संयम भएर प्रमेशलाई बुझाउन खोज्यो, “तँ त यहाँको प्रख्यात वैज्ञानिक । तँलाई जो कोही पनि आदर गर्छ । तँलाई आफ्नो जन्मसँग यो सब किन चासो ? तँ जन्मिस् त्यो नै महत्त्वपूर्ण कुरा हो ।”
“मैले भनिसकेँ, प्रतिष्ठा मात्रै सबै थोक होइन । तँलाई थाहा छँदैछ, म पचास वर्ष अगाडि नै मरिसकेको कुनै मान्छेको कोषबाट प्रतिरूपण गरिएको, अनि मजस्तै प्रतिरुपित दशौँ प्रतिरूपितहरूमध्येको सर्वश्रेष्ठ ठहरिएको आधारमा जन्माउन छानिएको जन्मपूर्वको शिशु । म त आफूलाई जन्माइएको नभनेर बिकास गरिएको भन्न रुचाउँछु । मलाई बिकास गरिनुमा कुनै विशेष उद्देश्य थियो । मलाई बालककालदेखि नै भविष्यमा के हुनुपर्छ, के गर्नुपर्छ, के खान हुन्छ के हुँदैन सबै प्रष्ट पारिएको छ । आफ्नो कर्म छान्न नपाउने जिन्दगी जिइरहेको छु । अनि तैँ भन् यस्तो अनभिज्ञता र स्वतन्त्रता नभएको जिन्दगी केको लागि जिउने ?”
कविराजले कुरालाई सकारात्मक मोडमा लैजाने अन्तिम प्रयास गर्यो ,”यस अर्थमा त तँ पो भाग्यशाली रहेछस्, शुरुमै आफ्नो जिन्दगीको कर्मको बाटो पहिल्याउन सकिस् । भन्न त भनिन्छ नि, मजस्ता प्राकृतिक रुपमा जन्मिएका प्रत्येक सामान्य मानिसले पनि जन्म लिनुमा प्रत्येकसँग एक-एकोटा कारण (purpose) छन् रे । त्यो कारण पहिल्याउन सक्नु र नसक्नुमा जीवन आकास-पाताल फरक हुन्छ । कोही जीवनको बाटोको बिचैमा आफ्नो त्यो कारण पैल्याउँछन्, कोही जिन्दगीभर खोज्दै हिँड्छन् । म त तेरो लागि खुसी थिएँ, कि तेरो लक्ष्य प्रष्ट छ अनि त्यसको लागि तँसँग क्षमता पनि छ र वातावरण पनि ।”
प्रमेश अरु दिनभन्दा अलि बढी नै खुल्यो । अनि अलि बढी आवेशमा आयो । उसले आफ्नो एकलकाटे बाल्यकालको बारेमा बतायो । पचास वर्ष अगाडि मृत्यु भैसकेका एक विख्यात बैज्ञानिकको सुरक्षित कोषलाई धेरै हरदसम्म परिमार्जित गरी उसलाई प्रतिरुप मानवको रुपमा विकास गरिएको थियो । उसको आफ्नो आमा-बाबु भन्ने कोही थिएन । उसलाई जन्माइएको प्रयोगशाला, जसलाई उसका निर्माता इन्जिनियरहरू हस्पिटल भनी जबर्जस्ती सहजता दिलाउन खोज्थे, त्यहाँ उसको हेरचाह गर्ने परिचारिका जस्ता महिलाहरू उसका धाइ-आमा भए । प्रमेशलाई निरिक्षण गर्ने इन्जिनियरहरू तिनै वैज्ञानिकलाई उसको बाबु भनेर चिनाउँथे । यद्यपि ऊ त्यसो मान्न तयार थिएन । जब कुनै व्यक्ति कसैको शत-प्रतिशत उही हुन्छ, ती कसरी बाबु-छोरा हुन सक्छन् ? बाबु-छोरा हुन त बाबु चाहिँको आधा अंश मात्र देन हुनुपर्छ – मात्र तेइस क्रोमोजमबाट । यो प्रतिरूपणको सम्बन्ध त न बाबु-छोरा भन्न मिल्ने न त जुम्ल्याहा वा मित । यो सृष्टिले दिन नसकेको र मानव समाजले परिभाषित गर्न नसकेको सम्बन्ध थियो ।
बाल्यकालमा बाबु-आमाको अभावमा पनि प्रमेशले सामान्य जिन्दगी बितायो । त्यसै बेला उसलाई उसको जिन्दगीको रहस्य र लक्ष्यबारेमा बताइयो । उसले भविष्यमा उसले शरीरको अंश पाएको ती प्रख्यात वैज्ञानिक झैँ विभिन्न आविश्कारहरू गरेर मानव समाजको स्तर उकास्न सहयोग गर्नु पर्ने थियो । त्यसको लागि उसले सामान्य मानिसहरूभन्दा पृथक किसिमले बाँच्नुपर्थ्यो । रक्सी-चुरोट मनाही थियो । विशेष समय र निश्वित परिमाणमा हल्का ड्रिङ्क छुट थियो । लामो आयु बाँच्नु अनिवार्य थियो किनकि ऊ एउटा लगानी थियो । कम उमेरमा मरिदिनाले त्यो लगानी खेर जान सक्थ्यो ।
विद्यार्थी जीवनमा प्रमेशले आफ्ना निर्माता इन्जिनियरहरूलाई निरास पारेन पनि । वयश्य भएपछि भने उसलाई ‘बाबु’, ‘आमा’, र ‘परिवार’ भन्ने शब्दहरूले पोल्न र गिज्याउन थाले । उसको त्यो दर्द आजको कविराजसँगको भेटमा विष्फोट भएको थियो ।
प्रमेशसँग आफ्नो जिन्दगीको बह पोख्ने कविराज बाहेक कोही थिएन । आफूले नचाहेको जिन्दगी नचाहेको किसमले बाँच्नुपर्ने यथार्थ थियो त्यो । ऊ अघि भन्दै गयो, “तँ आफैँ भन् । म अहिले कहाँ छु, कोसँग छु, के गर्दै छु – कसैले चियो गरिरहेको हुन्छ । यही वाइन् नै, मैले कति पिएँ, कुन ब्रान्ड पिएँ र त्यो परिमाणले मेरो दिमागका कति लाख कोष नष्ट भए कसैले हिसाब गरिरहेको छ । यदि उनीहरूले किटेको मात्राभन्दा बढी मैले अर्डर गर्न लागेँ भने रेष्टुरेण्टलाई खबरदारी आउँछ । ट्राफिक दूर्घटनामा नपरोस् भनेर सवारी साधनमा चढ्न निरुत्साहित गरिन्छ र चढ्नै परे पनि निश्चित गाडी र निश्चित ड्राइभरको व्यवस्था हुन्छ । मलाई करिब करिब थाहा छ आजको एक महिनापछि, एक वर्षपछि र दश वर्षपछि कहाँ, कसरी र कुन विषयमा अनुसन्धान गरिरहेको हुन्छु । म श्री ३ हरूले सुखसयलमा बन्दी गरिएको कुनै श्री ५ जस्तै यो खुल्ला संसारमा बन्दी छु ।”
कविराजसँग सहज जवाफ सिवाय केही थिएन, “यसलाई कसरी लिने तैँमा भर पर्छ । तर तँ भोलिको इतिहाँसको पृष्ठमा नछुटाइने नाम त अवश्य होस् ।”
“होला, तर आफ्नै पौरखले इतिहासमा नाम लेख्नु र कुनै प्रयोगशालाका इन्जिनियरहरूद्वारा त्यस्तो बनाइनुमा फरक छ । मलाई केही स्वतन्त्रता छैन । यति हदसम्म कि मेरी गर्ल्फ्रेन्ड मनुजा समेत मेरो लागि छानिएको हुन्छ । अनि छानिएको हुन्छ साथी समेत, हो कवि, तँ पनि !”
“त्यो कसरी ? मनुजा र म त सामान्य मान्छे हौँ । यो प्रतिरूपणमा कसरी आयौँ ?” कविराज उत्तेजित भयो ।
“किन आएन ? मैले मानेँ, तिमीहरू मजस्तै गरेर प्रयोगशालामा जन्मेनौ । तर मेरो बानी-ब्यहोरा, ईच्छा, मन पराइका वस्तहरू सबै प्रयोगशालामा छानेर मेरो कोषमा राखिएको थियो । तिमी दुईको जीनलाई अनुसन्धान गरेरै मेरो कोषमा किटेको पनि मलाई थाहा छ । इन्जिनियरहरूको इच्छा नै रहेछ कि तँ मेरो साथी बनोस् र मनुजा श्रीमती । अब यसलाई के मान्ने !”
कविराज अवाक भयो ।
साँझ रातमा परिणत भयो । रेष्टुरेण्टबाट उनीहरू एउटा बारमा गए । मानिसको भीडले खचाखच भरिएको बारमा दुई जना युवतीहरू उनीहरूतर्फ हेर्दै कानेखुसी गर्न थाले । एउटीले मुख बाई । ऊ प्रमेशतिर हेर्दै आश्चर्यभाव प्रकट गर्दे थिई ।
बिपरित तर्फको टेबुलमा दुई जना अग्ला र चौडा छाती भएका केटाहरू पनि समय-समयमा प्रमेश र कविराजतिर हेर्दै एक अर्कालाई आँखाको ईशारा गर्दै थिए ।
“समलिङ्गी ?” कविराजले ठट्टा गर्यो ।
प्रमेशलाई लाग्यो उसले ती दुईलाई केही दिन अघिदेखि पटक-पटक फरक-फरक ठाउँमा देखिसकेको छ । उसले ती केटाहरूको आँखा छली कविराजलाई भीडबाट निकाल्यो ।
बाहिर सडकमा आइपुग्दा रात निकै छिप्पिइसकेको थियो । चिसो स्याँठको अर्को झड्को छेउको भवनसँग ठोकिएर तल सडकसम्म आइपुग्यो । प्रमेशले आफ्नो हात ओभरकोटको खल्तीमा झनै बेस्सरी कस्यो र आँङ् कक्रक्क पारी चिसोको सामना गर्यो । केही बेरको लागि किन नहोस्, उसलाई स्वतन्त्रता नै प्यारो थियो । बसन्तकालीन रात्रीको चिसो स्याँठको बाबजुद पनि ।
(प्रतिरूपण: अंग्रेजीमा cloning)
Is BRB Nepal’s Ultimate Savior?
Is Dr Baburam Bhattarai The Ultimate Savior for Nepal? I would love to believe so. But, NO, he is NOT. He, however, is practically one of the very few, if not the only one, we now have faith on to deliver the constitution.
Finally. We Nepalese get to see Dr Babu Ram Bhattarai, the most competent of the all, to take the helm of the ever-lasting chaotic home politics. For decades, we have praised, prayed, and envied the intelligence, innocence, and inveiglement this man possesses.
We all like to believe that DR. BR Bhattarai, with all his brain and willpower, and some tricks and some magic, will get rid of the country’s miseries. As a fellow Gorkhali, that is even more true in my case. But Nepal’s problems are a little more complicated.
Nepalese society is a complex heterogeneous mixture of ethnic groups, languages, standard-of-living, education-level, economic power, geographical diversity, and tens of other aspects. In theory, these are the very problems Bhattarai and his CPNM party started a revolt which eventually dragged the country into a civil war. Now, that the CPN-M and Bhattarai have taken over the power, I shall try to point out his chances and challenges.
Attractive CV and Untainted Image.
Ever since he topped SLC in 2026, Bhattarai has been in the national limelight. For a society hungry for education and academic achievements, he is the perfect example for every student. As a politician, he is as a very witty speaker and someone who can deliver. His term as the finance minister in the Pushpa Kamal Dahal-led government is seen as highly successful. His commitments to anti-corruption and development sound more sincere than his usually extravagant and certainly lavish predecessors. His frequent visits to all parts of the country has made him a leader of the people. However, his image has been tainted by a few appointments he and his wife made during their terms in the Dahal cabinet.
He speaks simple and speaks it with confidence and distinct vision. On top of that, he speaks for the lower class of the people. For this reason, he is loved, admired, and at the same time, feared. It will be very easy for the people to understand and judge his policies and achievements, unlike the previous PMs whose agenda used to be as abstract as: strengthen the democracy and transform the country into a Singapore. Bhattarai has to his advantage a very clear and distinct mission : deliver the constitution.
21st Century Communism : Pillar of Salt and Sand.
CPN-M have a very poor reputation in the international arena. Five years after the end of the war, they have not yet gained confidence of the US, which still lists them as terrorists. With the suspicion and non-cooperation communists get from most of the world, it is a फलामको च्युरा task for Bhattarai to take the country into a better economic path.
Let’s analyze communism the Nepalese context. After 1990, the educated and intelligent class experienced freedom. Students, business-owners, labourers, civil servants, journalists, and party-workers have seen the miracle of democracy. To camouflage this society into a strictly state owned corporate is a task impossible. The end of 20th century and the beginning of the 21st has proved that prosperity is possible through competition and freedom and not through constant state-moderation. Frequently, Bhattarai himself has stated that all private schools be nationalized and the industries be more closely moderated. The middle middle-class and above take this as a threat to their personal and social freedom.
I shall also discuss communism with respect to the current technological advances. With the mobile phones reaching most corners of the country and the ever increasing ubiquity of the Internet, the CPN-M’s model of governance is becoming more obsolete than ever. We have seen the fall of autocratic Arab states one after another. Nepal would not be different if autocracy would rise again.
CPN-M’s Intra-Party Struggle
The ever-growing struggle between various factions within CPN-M has brought the party to its nadir. This has weakened Bhattarai’s position in the national level. The moment the Baidhya faction or the Dahal faction decide to withdraw, his premiership is in question. The tradition of Nepalese communists to break away time and again has allowed political pundits to speculate if the same would be the case for the CPN-M.
Right Person at the Right Time. But at a Wrong Place.
This is most true for Bhattarai. He may be the best person in the crowd. But he is definitely not in the right place. He may be a suitable candidate to deliver the Constitution, but certainly not for a matured society we all dream of. The very basic principles he stands upon and the heavily-factioned party he represents, as we discussed above, have made him a weak potential candidate in that scenario.
Constitutional Assembly and Beyond.
The Constitution is the first task at hand. Factionalism and power have been the ultimate reason for the rise and fall of the governments we have seen the past five years. Leaders have spent very little time in the constitution writing process. What’s more? They admit it. It is time people like Bhattarai concentrate on the very reason they were elected for.
As for the post-CA period, we may still have to look onto for some other leader to emerge from a party whose base is more towards the center. OR, we may have to expect some softer political stance from people/parties like Bhattarai. The search for the ultimate savior is still far from over.
Note: All views are personal. Political tilt – none. The analysis on communism is carried out more on practical aspect than theoretical.